Pojęcie „inna podobna umowa” w rozumieniu art. 15 § 1 k.s.h.

Zgodnie z art. 15 § 1 k.s.h. zawarcie przez spółkę kapitałową umowy kredytu, pożyczki, poręczenia lub innej podobnej umowy z członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, prokurentem, likwidatorem, albo na rzecz którejkolwiek z tych osób, wymaga zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia. Chyba że ustawa stanowi inaczej, wówczas należy się nią kierować.

Jeżeli do dokonania czynności prawnej przez spółkę ustawa wymaga uchwały wspólników albo walnego zgromadzenia lub rady nadzorczej, czynność prawna dokonana bez wymaganej uchwały jest nieważna (art. 17 § 1 k.s.h.).

Spór w doktrynie

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 marca 2017 r. zauważył, że wykładnia pojęcia „inna podobna umowa” w rozumieniu art. 15 § 1 k.s.h. była przedmiotem sporów w doktrynie, która zakwestionowała uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2010 r., III CZP 69/10 (OSNC 2011, nr 5, poz. 54). Stwierdzała ona, że umowa sprzedaży użytkowania wieczystego gruntu i własności wzniesionych na nim budynków zawarta między spółką kapitałową i jej prokurentem jako kupującym, w której znacznie zaniżono cenę sprzedaży, jest inną podobną umową w rozumieniu art. 15 § 1 k.s.h.

Mniejsze kontrowersje wzbudziły natomiast motywy uchwały, w których przyjęto, że skoro nie można wskazać umowy podobnej jednocześnie do tych trzech wymienionych w przepisie, większe znaczenie należy zatem przypisać wykładni funkcjonalnej niż językowej. Z tych względów Sąd Najwyższy uznał, że inną umową nie jest umowa, która ma zbliżony kształt normatywny. Jest nią natomiast umowa, której zawarcie umożliwia w zbliżony sposób takie ukształtowanie przewidzianych w niej świadczeń, aby funkcjonariusz spółki uzyskał nieuzasadnioną korzyść jej kosztem. Stanowi ona zatem rzeczywiste zagrożenie interesów spółki.

W orzecznictwie przyjęto, że zakresem zastosowania art. 15 k.s.h. jest objęte poręczenie wekslowe udzielone przez spółkę kapitałową za osobę pełniącą w chwili jego dokonania funkcje określone w tym przepisie, jako zbliżone do poręczenia uregulowanego w art. 876 i nast. k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2009 r., I CSK 297/08, OSNC-ZD 2009, nr C, poz. 86).

Warto zauważyć, że podobnie zakwalifikowano umowy pożyczki zawierane przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością ze wspólnikami w celu pozyskania kapitału na wkład własny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2013 r., II CSK 302/12, „Izba Cywilna” 2014, nr 4, s. 53).

Wykładnia funkcjonalna

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 marca 2017 r. podzielił stanowisko, że przesądzające znaczenie ma wykładnia funkcjonalna art. 15 k.s.h. Celem jego jest zapewnienie wspólnikom kontroli nad prawnymi czynnościami spółki. Czynności te powodują faktyczne lub potencjalne zaangażowanie jej środków w interesie oznaczonej grupy osób. Ponadto ważna jest również ochrona interesów spółki i wspólników. Z tych względów należy przyjąć, że pojęcie „inna podobna umowa” obejmuje wszelkie umowy, do których istoty należy transfer środków ze spółki do majątku osób należących do podmiotowego kręgu wyznaczonego treścią art. 15 § 1 k.s.h., na ich rzecz, albo udzielania im zabezpieczeń (z wyjątkiem zabezpieczeń rzeczowych). Każdorazowo jednak umowa musi wywierać przynajmniej pośrednio jednostronnie korzystne skutki prawne dla wskazanych piastunów organów lub funkcjonariuszy spółki. Muszą być oni zatem jej rzeczywistymi beneficjentami.

Umowa może mieć zarówno charakter zobowiązujący, jak i rozporządzający. Przy czym pozbawiona znaczenia jest rzeczywista wartość ekonomiczna świadczenia. Na jej podstawie spółka może być obowiązana do wykonania określonego zobowiązania, zaciągniętego przez osobę trzecią. „Podobna” jest zatem w oznaczonych okolicznościach umowa o przejęcie długu (art. 519 i nast. k.c.), umowa z dłużnikiem o zwolnienie go z obowiązku świadczenia (art. 392 k.c.), umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej (art. 393 k.c.) lub umowa gwarancji. W zasadzie zakresem art. 15 § 1 k.s.h. powinny być objęte takie umowy, które mają konstrukcję zbliżoną do umów nazwanych wymienionych w tym przepisie.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2017 r. (II CSK 349/16).