Kuratela - wsparcie dla tych, którzy sami nie mogą sobie pomóc

28 września 2018
/

Wcisnął dzwonek domofonu i czekał. Drzwi otworzyła mu dziewczynka, na oko - 13 lat. Wraz z przeciągiem dotarł do niego zapach piwa, moczu i wymiocin. Dziecko patrzyło na obcego szeroko otwartymi oczami. - Jest mama? - zapytał. Niewielka lokatorka nic nie powiedziała tylko uciekła w głąb mieszkania. Bez słowa wszedł za nią. Podniszczone meble, grzyb na ścianach, dwoje pijanych ludzi leżących na podłodze, a obok nich bawiąca się lalkami gromadka małych dzieci. Kurator miał w głowie jedną myśl: Jak wytłumaczyć Ani i jej rodzeństwu, że od jutra będą szukać dla nich nowej rodziny? To tylko jedna z możliwych sytuacji, na które może natrafić kurator podczas wykonywania swojej pracy.

Kuratela - czym jest?

Kuratela, najprościej rzecz ujmując, jest formą strzeżenia danej osoby, która przez pewne uwarunkowania nie byłaby zdolna do podejmowania samodzielnych działań prawnych lub nie mogłaby zarządzać własnym majątkiem. Celem kurateli jest troska o osoby, które z przyczyn niezależnych nie mogą dochodzić swoich praw i przypilnować swoich obowiązków.

Zgodnie z polskim prawem, osoby niepełnoletnie lub ubezwłasnowolnione nie mają zdolności do czynności prawnych. Często jednak dochodzi do sytuacji, w których wyżej wymienieni żywo uczestniczą i potrzebują kogoś, kto będzie reprezentować ich racje przed organami władzy publicznej.

Ważne: Kuratela nie jest synonimem opieki. To dwie całkowicie różne instytucje.

Czym się różni kuratela od opieki?

Przepisy stosowane przy opiece są używane w stosunku do kurateli dopiero przy odpowiednim zachowaniu pewnych unormowań określonych w aktach prawnych. Pierwszą różnicą jest fakt, iż kuratelę może ustanowić nie tylko sąd (jak w przypadku opieki), ale również wskazany w szczegółowych przepisach organ administracyjny. Do kolejnych różnic zalicza się to, że:

  • kurator może być powołany z urzędu, jak i na wniosek osoby zainteresowanej lub prokuratora. W przypadku opieki w grę wchodzi tylko powołanie z urzędu;
  • kurator może zajmować się szerokim kręgiem osób (nie tylko fizycznych), podczas gdy opiekun może zajmować się jedynie osobami fizycznymi w wąskim gronie;
  • opieka ma charakter trwały, a kuratela charakteryzuje się stanem przejściowym;
  • opieka charakteryzuje się podejściem prawno-rodzinnym, co związane jest z opieką konkretnej osoby, zaś kuratela może zostać powołana w interesie ogólnym lub też zostać związana z ochroną majątku albo prawem administracyjnym;
  • kurator nie musi być przedstawicielem ustawowym, podczas gdy opiekunem zawsze jest taka osoba;
  • opieka jest bezpłatna, zaś kurator może żądać wynagrodzenia za swoje działanie i pobierać je z majątku osoby, którą się zajmuje.

Kuratela - rodzaje

Najczęściej kuratela zostaje ustanowiona w stosunku do czterech grup osób. Są nimi:

  • osoby częściowo ubezwłasnowolnione;
  • poczęte dzieci (nasciturus);
  • osoby niepełnosprawne;
  • osoby nieobecne

Opieka nad osobą częściowo ubezwłasnowolnioną

W tym przypadku kurator zostaje ustanowiony przez sąd opiekuńczy z urzędu. Do realizacji powołania konieczny jest odpis postanowienia o ubezwłasnowolnieniu. Taki dokument przekazuje sąd, który orzekł o ww. stanie osoby mającej znaleźć się pod kuratelą.

Ważne: Osobą ubezwłasnowolnioną częściowo może zostać jedynie osoba dorosła. Żeby tak się stało, człowiek taki musi mieć stwierdzoną chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy, być uzależniony od alkoholu/narkotyków lub nie może samodzielnie prowadzić swoich spraw. W tym wszystkim jej stan nie jest jednak tak niepokojący by zastosować pełne ubezwłasnowolnienie (całkowite).

Zadaniem kuratora jest najczęściej reprezentacja konkretnej osoby i zarządzanie jej majątkiem. Wszystko odbywa się za zgodą i decyzją sądu opiekuńczego. W sytuacji, kiedy SO nie powołał kuratora do reprezentacji i zarządu majątkiem ma kilka innych praw w stosunku do ubezwłasnowolnionego. Mianowicie:

  • czynienie starań o polepszenie zdrowia osoby ubezwłasnowolnionej;
  • jeżeli to możliwe, doprowadzenie do uchylenia ubezwłasnowolnienia;
  • wyrażanie zgody dla wszelkich zobowiązań prawnych, których dopuszcza się ubezwłasnowolniony;
  • reprezentowanie ubezwłasnowolnionego w procesie (za upoważnieniem).

Ważne: Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym oprócz kurateli wymagane jest także przydzielenie opiekuna.

Art. 181 § 1 KRO Kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo jest powołany do jej reprezentowania i do zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi.
Art. 181 § 2 KRO W razie uchylenia ubezwłasnowolnienia kuratela ustaje z mocy prawa.

Opieka nad poczętym dzieckiem

Kuratela nad Nasciturusem ustanawiana jest przez sąd opiekuńczy z urzędu. Sądem właściwym jest ten, który znajduje się najbliżej miejsca zamieszkania lub pobytu matki (właściwość miejscowa). Kurator ma obowiązki względem dziecka poczętego, które nie zdążyło się jeszcze urodzić. Pilnuje on, by jego interesy nie ucierpiały, jednocześnie czuwając nad prawidłowym realizowaniem jego praw.

Do najczęstszych działań w imieniu poczętego dziecka należą:

  • zabezpieczenie spadku;
  • zapis;
  • zabezpieczenie dowodów w sprawach mających odbyć się w przyszłości;
  • przyjmowanie darowizn w imieniu dziecka.

Ważne: Powyższa kuratela ustaje w momencie narodzenia dziecka. Od tego momentu jego interesów strzegą rodzice.

Art. 182 KRO Dla dziecka poczętego, lecz jeszcze nienarodzonego, ustanawia się kuratora, jeżeli jest to potrzebne do strzeżenia przyszłych praw dziecka. Kuratela ustaje z chwilą urodzenia się dziecka.

Opieka nad osobą niepełnosprawną

Jeżeli osoba niepełnosprawna wymaga pomocy przy prowadzeniu własnych spraw (wszystkich, konkretnego rodzaju lub pojedynczej) ustanawiana jest kuratela. Nie jest ona ustanawiana z urzędu jak w poprzednich przypadkach. Zostaje powołana na wniosek samego zainteresowanego lub prokuratora, który działa w interesie społecznym. Może zostać uchylona na każde żądanie osoby znajdującej się pod kuratelą. Decyzja zainteresowanego jest wiążąca dla sądu. Dzieje się tak, ponieważ osoba niepełnosprawna fizycznie ma pełne rozeznanie nad swoim stanem i może samodzielnie decydować o sobie.

Osobą niepełnosprawną w rozumieniu prawa jest:

  • człowiek dotknięty poważnym kalectwem (niewidomy, głuchoniemy, brak zdolności motorycznych);
  • człowiek dotknięty trwałą lub obłożną chorobą;
  • człowiek w podeszłym wieku, który nie może już być samodzielny.

Ważne: Zakres obowiązków i uprawnień kuratora w stosunku do osoby niepełnosprawnej zostaje ustalony przez sąd opiekuńczy.

Art. 183 § 1 KRO  Dla osoby niepełnosprawnej ustanawia się kuratora, jeżeli osoba ta potrzebuje pomocy do prowadzenia wszelkich spraw albo spraw określonego rodzaju lub do załatwienia poszczególnej sprawy. Zakres obowiązków i uprawnień kuratora określa sąd opiekuńczy.
Art. 183 § 2 KRO  Kuratelę uchyla się na żądanie osoby niepełnosprawnej, dla której była ustanowiona.

Opieka nad osobą nieobecną

Osoby, które nie mogą znaleźć się w konkretnym dniu i konkretnej porze w miejscu, gdzie muszą załatwić jakąś sprawę dostaną możliwość otrzymania wsparcia kuratora. Dotyczy to tych, którzy z uzasadnionych względów (np. brak wystarczających środków) nie mogą pozwolić sobie na pełnomocnika lub ten nie wykonuje swoich obowiązków należycie. Najprostszym przykładem działania tego rodzaju kurateli jest ochrona interesów osoby przebywającej za granicą.

Ważne: Osoba nieobecna nie jest synonimem osoby nieistniejącej, nieznanej lub takiej, która z własnej woli zaniedbuje swoje interesy.

Kuratelę ustanawia sąd opiekuńczy właściwy miejscowo z urzędu, na wniosek zainteresowanego (np. osoba chcąca pozwać nieobecnego) lub organ administracyjny. W tym przypadku miejscem właściwym jest to, w którym osoba nieobecna miała swoje ostanie miejsce zamieszkania lub pobytu. Kurator zostaje powołany dla osoby, która ma w tym interes prawny.

Do najważniejszych zadań kuratora osoby nieobecnej należy ustalenie miejsca pobytu człowieka oddanego pod opiekę. Nie zawsze jest to możliwe, jednakże kurator powinien dołożyć wszelkich starań, zrealizować dane przedsięwzięcie. Zakres obowiązków należących do właściwości kurateli ustali każdorazowo sąd opiekuńczy.

Ważne: Osoba uznana za zmarłą nie może mieć ustanowionego kuratora na podstawie przepisów o osobie nieobecnej.

Art. 184 § 1 Dla ochrony praw osoby, która z powodu nieobecności nie może prowadzić swoich spraw, a nie ma pełnomocnika, ustanawia się kuratora. To samo dotyczy wypadku, gdy pełnomocnik nieobecnego nie może wykonywać swoich czynności albo gdy je wykonywa nienależycie.
Art. 184 § 2 Kurator powinien przede wszystkim postarać się o ustalenie miejsca pobytu osoby nieobecnej i zawiadomić ją o stanie jej spraw.
Art. 184 § 3 Nie ustanawia się kuratora dla ochrony praw osoby, jeżeli istnieją przesłanki uznania jej za zmarłą.

Kuratela - inne przykłady zastosowania

Instytucje kurateli można zastosować także w innych przypadkach niż działanie na rzecz ww. osób. Kurator może także zastąpić przedstawiciela ustawowego w sytuacji, kiedy nie może on pełnić swojej powinności. Stanie się tak w momencie, kiedy wspomniany przedstawiciel ustawowy ma sprzeczny interes z osobą, dla której został ustanowiony (dobro dziecka).

Kuratela może polegać również na zarządzaniu majątkiem, które dziecko otrzymało lub któremu zostało coś przepisane w testamencie do czasu osiągnięcia przez nie pełnoletności. By zastosowanie miała przesłanka ustanowienia tego rodzaju zarządu, musi istnieć zastrzeżenie, że ww. majątek nie będzie objęty zarządem rodziców lub wystąpi sytuacja, w której dziecko znajduje się w zakładzie wychowawczym lub podobnej instytucji.

Powołanie "kuratora do doręczeń" jest również stosowaną instytucją. Chodzi o reprezentację osoby w procesie lub innym postępowaniu cywilnym w sytuacji, kiedy nie ma możliwości doręczenia stronie wymaganych pism. Może się tak stać, ze względu na brak informacji o miejscu pobytu konkretnego człowieka. Kurator może działać także w imieniu osób, które przez wzgląd na swój stan zdrowia psychicznego przebywają w szpitalach psychiatrycznych lub w domach pomocy społecznej.

Kurator i jego wynagrodzenie

Kuratela należy do instytucji podlegających opłacie. Nie ma znaczenia, jaki rodzaj kurateli jest sprawowany (dbanie o interesy majątkowe i niemajątkowe). Zgodnie z prawem, wynagrodzenie dla kuratora zostaje mu przyznanie na jego żądanie, które kieruje do organu państwowego odpowiedzialnego za jego powołanie.

Sama wysokość wynagrodzenia również ma być określona we wniosku, który będzie również mieć poparcie w określeniu nakładu pracy kuratora. Całość wynagrodzenia powinna być wypłacona z dochodów lub majątku osoby znajdującej się pod kuratelą. W sytuacji, kiedy nie jest to możliwe (brak odpowiednich środków) kwota zostaje pokryta z majątku osoby, na której żądanie nastąpiło ustanowienie kuratora.

Ważne: Wynagrodzenie kuratora może zostać przyznane w formie jednorazowej w dniu ustania kurateli lub poprzez realizację wpłat okresowych.

Kurator i jego brak wynagrodzenia

Istnieją sytuacje wyjątkowe, w których kurator, mimo wykonania pewnej pracy, nie może liczyć na wynagrodzenie.  Do takich sytuacji zalicza się nieznaczny nakład pracy, czyli działanie które nie odrywa go od codziennych zajęć i nie zabiera dużo czasu, a jednocześnie czyni zadość zasadom współżycia społecznego. Przykładem takiej relacji jest praca kuratora z własnym krewnym, któremu została przydzielona kuratela.

Akty prawne związane z pojęciem - kuratela

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy;

Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego;

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.