Lekkomyślność i niedbalstwo

7 października 2020
hello world!

Lekkomyślność polega na tym, że sprawca przewiduje, iż jego działanie może wyrządzić szkodę, jednak bezpodstawnie uznaje, iż skutku takiego uniknie. Niedbalstwo z kolei polega na tym, że sprawca nie przewiduje, iż jego działanie może wyrządzić szkodę, chociaż powinien taki skutek przewidzieć.

Umyślność i nieumyślność czynu

Istotą umyślności jest zamiar popełnienia czynu zabronionego. Oznacza on świadomość sprawcy i jego wolę urzeczywistnienia swoim zachowaniem (działaniem lub zaniechaniem) znamion czynu zabronionego. Chociaż zamiar istnieje tylko w świadomości sprawcy, jest faktem psychologicznym. Podlega dowodzeniu tak samo jak okoliczności ze sfery przedmiotowej, z zastosowaniem odpowiednich zasad dowodzenia oraz wnioskowania. Dlatego jeśli sprawca nie wyraził swego zamiaru słowami, wnioskuje się o nim z okoliczności zajścia (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 3 kwietnia 2018 r., sygn. II AKa 73/18). Natomiast istotą nieumyślności jest brak zamiaru. Nieumyślność polega na zachowaniu nieostrożnym w danych okolicznościach.

Postaci czynu nieumyślnego

Ustawodawca w Kodeksie karnym (dalej również jako „k.k.”) nie wyodrębnia wprost lekkomyślności i niedbalstwa. Jednakże nadal uprawnione jest wyróżnianie tych dwóch postaci nieumyślności. Artykuł 9 § 2 k.k. pozwala na wskazanie świadomej i nieświadomej nieumyślności. Zgodnie z tym przepisem czyn zabroniony popełniony jest nieumyślnie, jeżeli sprawca nie mając zamiaru jego popełnienia, popełnia go jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał albo mógł przewidzieć. I tak, świadoma nieumyślność ma polegać na tym, że sprawca przewidywał możliwość popełnienia czynu zabronionego. Nie miał jednak zamiaru jego popełnienia. Przypuszczał więc, że tego uniknie. Nieświadomej nieumyślności dotyczy końcowa część art. 9 § 2 k.k. – „albo mógł przewidzieć”. 

Brak zamiaru jako przesłanka nieumyślności

Zgodnie z przepisem art. 9 2 k.k. punktem wyjścia do przypisania sprawcy nieumyślności jest brak zamiaru popełnienia czynu zabronionego. Zamiar składa się z dwóch elementów: świadomości oraz woli. Świadomość nie może stanowić podstawy odróżnienia zamiaru od nieumyślności. Jest ona bowiem cechą nie tylko zamiaru, ale również nieumyślności świadomej. Dlatego różnicy między umyślnością a nieumyślnością należy upatrywać w woli. W przypadku zamiaru wola musi być ukierunkowana na znamiona przedmiotowe czynu zabronionego. Natomiast w przypadku nieumyślności brakuje po stronie sprawcy woli tak ukierunkowanej. Nie oznacza to oczywiście, że woli w ogóle nie ma. Ona po stronie sprawcy oczywiście występuje, ale z punktu widzenia prawa karnego jest ona obojętna. W przeciwnym wypadku zachodziłyby podstawy przypisania sprawcy czynu zabronionego opartego na umyślności.

Przeczytaj również:
Umyślność i nieumyślność czynu – co tak naprawdę znaczą te pojęcia?

Przestępstwo nieumyślne

Z art. 9 § 2 k.k. wynika, że przypisanie nieumyślnego czynu zabronionego wymaga ustalenia naruszenia reguły ostrożności. Chodzi o skonkretyzowaną regułę, którą sprawca swoim zachowaniem naruszył i która miała zabezpieczać dobro prawne, które zostało przez niego naruszone przed takim naruszeniem lub narażeniem na niebezpieczeństwo.

Ponieważ ustawa wymaga naruszenia reguły obowiązującej w danych okolicznościach, reguła taka musi być skonkretyzowana. Oznacza to, że gdy stawia się sprawcy zarzut popełnienia czynu nieumyślnego albo przypisuje mu taki czyn, konieczne jest przypisanie naruszenia takiej reguły ostrożności. Nie wolno poprzestać na bliżej niesprecyzowanym obowiązku ostrożnego działania. Jeżeli sąd nie jest w stanie wskazać reguły ostrożności, którą sprawca naruszył swoim zachowaniem i której naruszenie spowodowało popełnienie czynu zabronionego, nie powinien sprawcy przypisywać czynu zabronionego popełnionego nieumyślnie. Powinien stwierdzić, że zachowanie sprawcy nie wyczerpuje znamion czynu zabronionego i uniewinnić go. 

Co istotne, reguły ostrożności spoczywające na sprawcy mogą wynikać z aktów normatywnych. Nie można upatrywać takich reguł w sytuacji faktycznej, w zasadach współżycia społecznego czy zwyczaju. Oznaczałoby to bowiem wprowadzenie do typu znamion całkowicie pozanormatywnych. Wydaje się to nie do zaakceptowania z punktu widzenia zasady określoności czynu zabronionego. Mogą one dotyczyć: kwalifikacji sprawcy, użytego narzędzia, sposobu realizowania czynności, wymaganego wyposażenia w trakcie podejmowania określonej działalności, reguł zespołowego działania. Warto zapoznać się z postanowieniem Sądu Najwyższego z 8 marca 2017 r., sygn. III KK 345/16.

W wyniku naruszenia reguł ostrożności musi dojść do popełnienia czynu zabronionego, czyli do sprowadzenia skutku należącego do znamion czynu nieumyślnego. Jednocześnie oznacza to konieczność ustalenia związku przyczynowego między naruszeniem zasad ostrożności i skutkiem. Ten związek zachodzi wówczas, gdy sprawca, naruszając określoną zasadę ostrożności, sprowadził nieakceptowalne niebezpieczeństwo lub naruszył dobro, które ta reguła miała chronić w konkretnej sytuacji, w której znalazł się sprawca. Potwierdza to np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 24 marca 2017 r., sygn. II AKa 109/16.

Nieumyślność świadoma (lekkomyślność)

Istota nieumyślności świadomej sprowadza się do przewidywania możliwości popełnienia czynu zabronionego. Jest to więc sytuacja, w której „sprawca nie mając zamiaru jego (czynu zabronionego) popełnienia, popełnia go jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał” (art. 9 § 2 k.k.).

Przewidywanie możliwości popełnienia czynu zabronionego uwarunkowane jest przypisaniem świadomości naruszenia zasad ostrożności. Jak odróżnić zamiar ewentualny od nieumyślności świadomej? Jednym z kryteriów może być prawdopodobieństwo popełnienia czynu zabronionego. Im ono będzie większe, tym bardziej zasadne będzie przypisanie zamiaru. Im będzie mniejsze, tym bliżej do nieumyślności.

Podjęcie czynu zmierzającego do odwrócenia skutku należącego do ustawowych znamion również może wskazywać na nieumyślność świadomą. Dowodzi bowiem nie tyle zamiaru popełnienia czynu zabronionego, ile zamiaru jego uniknięcia.

Nieumyślność świadomą (lekkomyślność) będzie można przypisać, jeśli sprawca podjął takie zachowania wówczas, gdy obiektywnie mógł jeszcze zapobiec popełnieniu czynu zabronionego, ale to się nie udało. Jeżeli jednak podjął takie czynności wówczas, gdy w żaden sposób czynowi już nie można było zapobiec, o czym sprawca wiedział, to okoliczność wskazana nie może raczej prowadzić do niemożliwości przypisania zamiaru. Jeśli skutkowi nie można było już zapobiec, co do czego sprawca błądził i podejmował czynności zmierzające do jego odwrócenia, wówczas nie można wykluczyć przypisania nieumyślności świadomej.

Nieumyślność nieświadoma (niedbalstwo)

Istota nieumyślności nieświadomej wyczerpuje się w możliwości przewidywania popełnienia czynu zabronionego przez sprawcę. Oznacza to, że niedbalstwem jest sytuacja, w której sprawca nie mając zamiaru popełnienia czynu zabronionego, popełnia go jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu mógł przewidzieć.

Jeśli po stronie sprawcy zajdą jakieś nadzwyczajne okoliczności, które nie pozwoliły mu przewidzieć tego, co obiektywnie przewidywalne, nie będzie można przypisać sprawcy nieumyślności nieświadomej. Jednak w doktrynie często stwierdza się, że możliwość przewidywania musi być oceniana obiektywnie, według pewnego wzorca postępowania, według modelowego obywatela mającego kwalifikacje do wykonywania danej czynności oraz sumiennie wypełniającego swoje obowiązki.

Z praktycznego punktu widzenia o przypisaniu nieumyślności nieświadomej decydują kryteria obiektywne oraz subiektywne (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 31 stycznia 2013 r., sygn. II AKa 7/13, w którym sąd zaakcentował potrzebę uwzględniania zindywidualizowanej możliwości przypisania nieumyślności nieświadomej). 

Podsumowując, przy ocenie możliwości przewidywania bierze się pod uwagę kryterium obiektywne. Dotyczy to odniesienia zachowania sprawcy do zachowania wzorcowego obywatela. Oprócz tego należy zwrócić uwagę na te cechy indywidualne sprawcy, które nie mają bezpośredniego związku z genezą jego decyzji woli o podjęciu zachowania sprowadzającego zagrożenie dla dobra prawnego.

chevron-down
Copy link