Nieważność postępowania cywilnego

2 kwietnia 2021
hello world!

Polskie prawo cywilne nie zna instytucji wyroku nieważnego z mocy samego prawa. Istnieją jednak pewne wady procedowania sądu, które powodują, że wyrok wydany w takim postępowaniu powinien zostać wyeliminowany z obrotu prawnego. Bez względu na jego merytoryczną prawidłowość. Nieważność postępowania cywilnego to instytucja, która służy realizacji tego celu.

Nieważność postępowania cywilnego

Zgodnie z art. 379 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1575 z późn. zm., dalej również jako „k.p.c.”) nieważność postępowania zachodzi:

  • jeżeli droga sądowa była niedopuszczalna;
  • jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany;
  • jeśli o to samo roszczenie między tymi samymi stronami toczy się sprawa wcześniej wszczęta albo jeżeli sprawę taką już prawomocnie osądzono;
  • jeśli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy;
  • jeżeli stronę pozbawiono możności obrony swych praw;
  • jeżeli sąd rejonowy orzekł w sprawie, w której sąd okręgowy jest właściwy bez względu na wartość przedmiotu sporu.

Ustawowe przesłanki prowadzące do nieważności postępowania wykładać należy w sposób ścisły. Należy też odróżnić stan, gdy określone działanie sądu stanowi naruszenie przepisów procesowych, które mogło mieć wpływ na wynik procesu, od przypadków, które stanowią już o nieważności postępowania cywilnego.

Przeczytaj również: Kiedy możliwe jest zawieszenie postępowania cywilnego?

Nieważność postępowania? Konieczność uchylenia wyroku

Jeśli postępowanie sądu dotknięte jest nieważnością, to jej istnienie powoduje konieczność uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji oraz zniesienia postępowania w zakresie czynności podjętych przed sąd w warunkach nieważności postępowania bez względu na merytoryczną trafność wydanego orzeczenia. Ustalenia faktyczne poczynione w warunkach nieważności i prawidłowość innych czynności procesowych przeprowadzonych w nieważnym postępowaniu są bowiem pozbawione znaczenia. Wada, jaką zostało dotknięte postępowanie, wyłącza możliwość podejmowania jakichkolwiek rozważań na podstawie jego wyników. Takie stanowisko przyjął Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 12 kwietnia 2018 r. (sygn. III APa 3/17).

Podkreślenia wymaga jednak fakt, że w przypadku gdy wyrok sądu, który wydano w warunkach nieważności postępowania, uprawomocni się, to będzie on wywoływał takie same skutki prawne jak wszystkie inne prawomocne wyroki. W szczególności będzie wiązał strony i sąd, który je wydał, a także inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby (art. 365 § 1 k.p.c.). Chyba że nastąpi jego uchylenie po przeprowadzeniu stosownego postępowania, które doprowadzi do jego podważenia. W szczególności wskutek skargi o wznowienie postępowania lub skargi nadzwyczajnej.

Jak „naprawić” nieważne postępowanie?

Gdy dochodzi do tak istotnego naruszenia reguł procesowych, które ustawodawca zakwalifikował jako prowadzące do nieważności postępowania, to jedyną możliwością „naprawienia” nieważnego postępowania jest uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji, zniesienie postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (por. art. 386 § 2 k.p.c.). Co jednak w przypadkach, gdy postępowanie przed sądem pierwszej instancji w ogóle nie mogło się toczyć? Mowa tutaj o braku drogi sądowej, stanie powagi rzeczy osądzonej, nieusuwalnym pierwotnym braku zdolności sądowej lub procesowej strony. W takiej sytuacji sąd odwoławczy powinien uchylić zaskarżony wyrok i odrzucić pozew na podstawie art. 386 § 3 k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z 29 listopada 2017 r., sygn. II CSK 70/17).

chevron-down
Copy link