Pracownicza odpowiedzialność za mienie

Pracodawcy bardzo często powierzają swym pracownikom określone mienie do celów realizacji obowiązków służbowych (a także do celów prywatnych). Przedmiotem powierzenia mogą być zarówno przedmioty, co do których pracownik zobowiązany jest sprawować jedynie pieczę (np. pieniądze w kasie sklepowej, towar w magazynie), jak i narzędzia niezbędne (lub przynajmniej przydatne) do realizacji obowiązków służbowych (np. telefon, komputer, samochód).

Pracownik przyjmuje powierzone mu mienie z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się. Wymóg wyliczenia się (tj. rozliczenia ilości powierzanego i zwracanego mienia) dotyczy takich przedmiotów jak np. pieniądze. Obowiązek zwrotu mienia będzie miał zastosowanie do tzw. przedmiotów oznaczonych co do tożsamości (np. konkretnego telefonu, konkretnego samochodu, narzędzi itp.).

Aby uregulować zasady użytkowania mienia służbowego oraz ponoszenia za nie odpowiedzialności, pracodawcy bardzo często zawierają z pracownikami umowy o powierzeniu mienia. Co do zasady Kodeks pracy nie wymaga regulowania tych kwestii w tego typu aktach. Jedynie w odniesieniu do łącznego powierzenia mienia kilku osobom w celu ponoszenia przez te osoby wspólnej odpowiedzialności materialnej niezbędne jest zawarcie stosownej umowy, o której mowa w art. 125 k.p. Niemniej jednak podpisanie przez pracownika umowy, w której wyrazi on zgodę na powierzenie mienia oraz potwierdzi on zapoznanie się ze stanem ilościowym i jakościowym mienia, ułatwi pracodawcy wykazanie (w toku ewentualnego sporu sądowego) faktu prawidłowego przekazania mienia. Udowodnienie tej okoliczności jest warunkiem ponoszenia przez pracownika odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w tym mieniu.

Zasady odpowiedzialności za mienie powierzone

Zasady ponoszenia przez pracownika odpowiedzialności za mienie powierzone reguluje art. 124-127 kodeksu pracy. Różnią się one od zasad obowiązujących podczas rozliczania pracownika z innych szkód wyrządzonych pracodawcy. Zgodnie z art. 124 § 1 i 2 k.p. „ Pracownik, któremu powierzono z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się:

  • pieniądze, papiery wartościowe lub kosztowności,
  • narzędzia i instrumenty lub podobne przedmioty, a także środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze, odpowiada w pełnej wysokości za szkodę powstałą w tym mieniu.

2. Pracownik odpowiada w pełnej wysokości również za szkodę w mieniu innym niż wymienione w § 1, powierzonym mu z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się”.

Z treści cytowanych wyżej przepisów wynika, iż pracownik, któremu powierzono mienie, odpowiada za jego utratę (lub niedobory) do pełnej wysokości szkody. W analizowanej sytuacji nie ma zastosowania kwotowe ograniczenie odpowiedzialności uregulowane w art. 119 k.p., zgodnie z którym odszkodowanie należne pracodawcy nie może przewyższać kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody. W analizowanym przypadku pracownik zobowiązany jest do naprawienia pracodawcy pełnej szkody zarówno wtedy, gdy utrata/niedobór powierzonego mienia nastąpi z winy umyślnej, jak i nieumyślnej pracownika.

Domniemanie winy

Wyżej wskazane przepisy kodeksu pracy kreują domniemanie istnienia po stronie pracownika winy. Przyjmuje się z góry założenie, że dana szkoda wystąpiła na skutek okoliczności, za które pracownik ponosi odpowiedzialność. Pracownik może jednak uwolnić się od skutków przedmiotowego domniemania. Może wykazać, że szkoda w mieniu pracodawcy powstała na skutek zdarzeń, za które nie ponosi on odpowiedzialności. Zgodnie bowiem z art. 124 § 3 k.p. „Od odpowiedzialności określonej w § 1 i 2 pracownik może się uwolnić, jeżeli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, a w szczególności wskutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia”. Jeżeli zatem pracownik zdoła wykazać, że powierzone mu mienie uległo utracie np.:

  • na skutek nieprawidłowego zabezpieczenia mienia przez pracodawcę,
  • dopuszczenia przez pracodawcę do mienia innych nierzetelnych osób itp.,

to pracodawca nie będzie mógł dochodzić od pracownika naprawienia wynikłej z tego szkody.

Dochodzenie naprawienia szkody

Aby pracodawca mógł skutecznie dochodzić od pracownika naprawienia szkody wyrządzanej w mieniu powierzonym, niezbędne jest uprzednie spełnienie przez niego warunku w postaci prawidłowego powierzenia mienia. W doktrynie wskazuje się, iż aby przesłanka w postaci prawidłowego powierzenia mienia była spełniona, muszą wystąpić następujące okoliczności:

  • pracownik musi wyrazić zgodę na powierzenie mu mienia z obowiązkiem zwrotu lub dokonania rozliczenia;
  • mienie musi zostać wydane pracownikowi w taki sposób, aby mógł on sprawdzić jego stan ilościowy i jakościowy, objąć je w posiadanie i sprawować nad nim pieczę (Jacek Skoczyński, Komentarz do art.124 Kodeksu pracy, LEX 2011).

Oprócz wyżej opisanej przesłanki w postaci „prawidłowego powierzenia mienia”, aby móc dochodzić od pracownika odszkodowania, pracodawca musi wykazać także fakt nierozliczenia się przez niego z powierzonego mienia (lub nieprawidłowego rozliczenia). Czyli fakt wystąpienia szkody oraz jej wysokości.

Wyłączenie odpowiedzialności pracownika

Art. 127 k.p. – poprzez odesłanie do art. 117, 121, 121(1) i 122 k.p. – przesądził, iż odpowiedzialność pracownika jest wyłączona w takim zakresie, w jakim pracodawca lub inna osoba przyczyniły się do powstania szkody (np. poprzez niezapewnienie warunków umożliwiających pracownikowi sprawowanie pieczy nad mieniem) oraz że pracownik nie ponosi ryzyka działalności pracodawcy.

Podkreślenia wymaga fakt, iż zgodnie z orzecznictwem sądowym wykonanie obowiązku zwrotu mienia lub wyliczenia się z niego (o którym mowa w art.124 k.p.) polega jedynie na ilościowym oddaniu określonych przedmiotów. Powyższe oznacza, że pracownik ponosi odpowiedzialność uregulowaną w art. 124 tylko za brak zwrotu mienia (lub niedobory ilościowe w poszczególnych jego składnikach). Za szkody wynikające z uszkodzenia (zniszczenia) mienia  - jeżeli pracownik wykaże, że taką szkodę wyrządził nieumyślnie – będzie on odpowiadał jedynie na zasadach ogólnych uregulowanych w rozdziale I działu V kodeksu pracy (czyli w tym przypadku znajdzie zastosowanie kwotowe ograniczenie wysokości odszkodowania uregulowane w art. 119 k.p., a wymóg udowodnienia wszystkich przesłanek odpowiedzialności pracownika za uszkodzenie mienia będzie obciążał pracodawcę (uchwała Sądu Najwyższego z 18.12.1976 r., V PZP 6/76, wyrok Sądu Najwyższego z 22.01.1975 r., I PR 189/74). Stanowisko to jest krytykowane przez niektórych przedstawicieli doktryny.