Stosunek pracy, a tym samym umowa o pracę, jest podstawową formą zatrudnienia. Realia gospodarcze, obowiązki wynikające z prawa (przede wszystkim prawa pracy), jak również dążenie do optymalizacji kosztów zatrudnienia, zmuszają zatrudniających do poszukiwania innych form zatrudnienia. Poza stosunkiem pracy do najbardziej typowych form zatrudnienia należą: umowa zlecenie, umowa o dzieło, kontrakt menadżerski lub umowa współpracy.

Umowa o pracę – opodatkowanie

Zgodnie z art. 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (ustawa o PIT) źródłem przychodów podatnika jest m.in. stosunek pracy. W art. 12 ustawy o PIT wskazano, jakie zdarzenia uznawane są za przychody ze stosunku pracy. Jest to wypłata: wynagrodzenia, dodatków, nagród, wartości nieodpłatnych lub częściowo odpłatnych świadczeń.

Zgodnie z art. 22 ust. 2 ustawy o PIT koszty uzyskania przychodu ze stosunku pracy określone zostały ryczałtowo (111,25 zł miesięcznie, a za rok podatkowy nie więcej niż 1.335 zł z tytułu jednego stosunku pracy lub 2.002,05 zł z więcej niż jednego stosunku pracy). Nie ma zatem możliwości, tak jak w przypadku działalności wykonywanej osobiście lub pozarolniczej działalności gospodarczej, rozliczania wydatków ponoszonych w związku z prowadzoną działalnością w kosztach uzyskania przychodów.

Na płaszczyźnie prawa podatkowego zdecydowana większość obowiązków spoczywa na płatniku podatku (pracodawcy), który opłaca co miesiąc zaliczki na podatek dochodowy i ponosi odpowiedzialność za odprowadzenie zaliczki we właściwej wysokości (art. 31 ustawy o PIT oraz art. 30 Ordynacji podatkowej). Od 2019 r. podatnik (pracownik) nawet nie musi składać rocznego zeznania PIT-37 dotyczącego dochodów uzyskanych ze stosunku pracy.

Zgodnie z art. 27 ustawy o PIT podatek płacony jest według stawek progresywnych (stawka 18% do wysokości 85.528 zł. podstawy opodatkowania, a następnie 32% nadwyżki ponad tę kwotę). Podatnikowi (pracownikowi) przysługują odliczenia od podstawy opodatkowania oraz samego podatku. Przede wszystkim istotna jest tutaj tzw. ulga na dziecko. Podatnik może ją uwzględnić w rocznym rozliczeniu (art. 27f ustawy o PIT). Istnieje możliwość wspólnego opodatkowania z małżonkiem. Podatnik nie ma możliwości wyboru podatku liniowego 19%. Zarezerwowany jest on dla osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.

Umowy cywilnoprawne – opodatkowanie

Poza stosunkiem pracy możliwe jest zatrudnienie również w ramach umowy cywilnoprawnej. W przypadku nieprowadzenia działalności gospodarczej przez osobę zatrudnioną przychody z tytułu umów zlecenie, dzieło lub kontraktu menadżerskiego kwalifikuje się jako działalność wykonywana osobiście (art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o PIT oraz art. 13 pkt 8) ustawy o PIT). Umowy cywilnoprawne są szczególnie dogodną opcją w przypadku pracy w niestandardowym wymiarze czasu pracy. Za taką można uznać pracę weekendową lub pracę na określoną ilość godzin w określone dni.

Zgodnie z art. 22 ust. 9 ustawy o PIT koszty uzyskania niektórych przychodów określa się z tytułów określonych w art. 13 pkt 2, 4, 6 i 8 ustawy o PIT – w wysokości 20% uzyskanego przychodu. Istnieje również możliwość określenia kosztów uzyskania przychodów w wysokości 50% uzyskanego przychodu. Stałoby się to z tytułu korzystania przez twórców z praw autorskich i artystów wykonawców z praw pokrewnych. Ryczałtowe koszty w wysokości 50% dotyczą umów o dzieło. Przykładem takiej umowy może być wykonanie szkolenia, wygłoszenie wykładu lub opracowanie jakiegoś raportu lub sprawozdania. Mowa zatem o pewnym osiągnięciu rezultatu pracy ludzkiej.

Niezależnie od powyższego, w ramach stosunku cywilnoprawnego istnieje możliwość rozliczenia kosztów uzyskania przychodów na zasadach ogólnych. Zgodnie z art. 22 ust. 10 ustawy o PIT jeżeli podatnik udowodni, że koszty uzyskania przychodów były wyższe niż wynikające z zastosowania ww. normy procentowej, koszty uzyskania przyjmuje się w wysokości kosztów faktycznie poniesionych.

Podobnie jak w przypadku stosunku pracy zdecydowana większość obowiązków spoczywa na płatniku podatku. Zleceniobiorca nie musi bowiem składać rocznego zeznania PIT-37. Podatek płacony jest również według stawek progresywnych. Podatnikowi (zleceniobiorcy) przysługują pewne odliczenia. Przykładem może być odliczenie z tytułu ulgi na dziecko oraz możliwość wspólnego opodatkowania z małżonkiem. Podatnik nie ma możliwości wyboru podatku liniowego 19%. Rezerwuje się go bowiem jedynie dla osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.

Tzw. „samozatrudnienie” – opodatkowanie

Prawdziwa optymalizacja kosztów zatrudnienia następuje w przypadku założenia przez zatrudnionego działalności gospodarczej. Dotyczy to przede wszystkim składek na ubezpieczenie społeczne, ale również możliwości wyboru liniowego sposobu opodatkowania.

Ciężar obowiązków ewidencyjno-podatkowych przerzuca się tutaj niejako na samego podatnika (prowadzącego działalność gospodarczą). Przychód ustalany będzie zgodnie z art. 14 ustawy o PIT. Co ważne, w odróżnieniu do wcześniej wspomnianych źródeł przychodu, powstawać będzie niezależnie od faktycznego otrzymania wynagrodzenia. U osoby prowadzącej działalność gospodarczą przychód powstaje z chwilą wystawienia faktury, rachunku w odróżnieniu od osoby zatrudnionej w ramach stosunku pracy, gdzie przychód powstaje w momencie otrzymania wynagrodzenia.

Korzyścią płynącą dla podatnika z takiej formy zatrudnienia będzie możliwość obniżenia przychodu o koszty uzyskania przychodu. Zgodnie z art. 22 ustawy o PIT kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów. Wyjątek stanowią koszty wymienione w art. 23.

Zgodnie z art. 44 ustawy o PIT podatnicy osiągający dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej są obowiązani bez wezwania wpłacać w ciągu roku podatkowego zaliczki na podatek dochodowy. Obowiązkiem podatnika (zleceniobiorcy) jest złożenie do 30 kwietnia rocznego rozliczenia (PIT-36 lub PIT-36L). Oczywiście podatnikowi (zleceniobiorcy) przysługują odliczenia z tytułu np. ulgi na dziecko oraz możliwość wspólnego opodatkowania z małżonkiem.

Liniowe opodatkowanie samozatrudnionych

Inną, wspomnianą już wcześniej, korzyścią podatnika prowadzącego działalność gospodarczą jest możliwość skorzystania z liniowego opodatkowania dochodów z działalności gospodarczej (art. 9a oraz art. 30c ustawy o PIT). Z liniowego opodatkowania nie mogą skorzystać podatnicy, którzy wykonują na rzecz zatrudniającego usługi odpowiadające czynnościom, które uprzednio wykonywano na rzecz tego samego zatrudniającego w ramach łączącego strony stosunku pracy (art. 9a ust. 3 ustawy o PIT). Oczywiście liniowe opodatkowanie staje się korzystne w sytuacji osiągania znacznych dochodów. Należy przy tym również dokonać analizy innych aspektów podatkowych (więcej na ten temat w artykule: „Podatek progresywny czy liniowy – co się bardziej opłaca”).

Sytuacja, w której osoba zatrudniona na umowę cywilnoprawną prowadzi jednocześnie działalność gospodarczą uchodzi za podatkowo najkorzystniejszą opcję dla zatrudniającego ją podmiotu. Nie dotyczy to jednak osób zatrudnionych na podstawie kontraktu menadżerskiego. Są oni bowiem, bez względu na fakt prowadzenia działalności gospodarczej, opodatkowani są z tytułu osiąganych przychodów z kontraktu menadżerskiego. Odbywa się to na zasadach wynikających z art. 13 ustawy o PIT (działalność wykonywana osobiście).