Posiłek w pracy – kiedy pracodawca musi go zapewnić?

Pracodawca musi zapewnić darmowe posiłki i napoje dla swoich pracowników. Nie jest to jednak obowiązek w każdym przypadku. Ustawa wspomina o szczególnie uciążliwych warunkach i wystąpieniu względów profilaktycznych. Kiedy więc pracownik może ubiegać się o ciepły obiad? Czy wegetarianin/weganin może wymagać od swojego szefa, by ten dostosował się do jego potrzeb?

Kiedy pracownikom przysługuje darmowy posiłek?

Ustawodawca umieścił w kodeksie pracy przepis, który jasno wskazuje obowiązek pracodawcy dotyczący zapewnienia posiłków i napojów swoim pracownikom. Muszą jednak zostać spełnione odpowiednie przesłanki. Praca, którą zainteresowany wykonuje, powinna odbywać się w warunkach szczególnie uciążliwych. Spożycie posiłku natomiast powinno być niezbędne ze względów profilaktycznych.

Pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom zatrudnionym w warunkach szczególnie uciążliwych, nieodpłatnie, odpowiednie posiłki i napoje, jeżeli jest to niezbędne ze względów profilaktycznych. Rada Ministrów określi, w drodze rozporządzenia, rodzaje tych posiłków i napojów oraz wymagania, jakie powinny spełniać, a także przypadki i warunki ich wydawania.

art. 232 – ustawa Kodeks pracy

Czym więc są te szczególnie ciężkie warunki? W tym przypadku ustawodawca odsyła nas do rozporządzenia Rady Ministrów. W nim zaś znajdziemy odpowiedź na wyżej postawione pytanie. Tak więc pracodawca musi zapewnić posiłki tym pracownikom, którzy wykonują pracę związaną z wysiłkiem fizycznym (nie jest to jednak każdy rodzaj tego typu pracy, a jedynie taki, który powoduje w ciągu roboczej zmiany spadek 2000 kalorii u mężczyzn i 1100 kalorii u kobiet). Są jednak wyjątki, w których pracodawca musi zaserwować posiłek przy mniejszym zużyciu energetycznym. Dzieje się tak w przypadku, gdy:

• pracownicy znajdują się w pomieszczeniach zamkniętych, w których temperatura utrzymuje się stale poniżej 10 stopni Celsjusza lub obciążenie termiczne sięga powyżej 25 stopni Celsjusza;
• praca odbywa się na otwartej przestrzeni w okresie zimowym (od 1 listopada do 31 marca).

Posiłek przysługuje wszystkim pracownikom wykonującym pracę pod ziemią. To samo tyczy się pracowników zatrudnionych w celu usunięcia skutków klęsk żywiołowych, lub innych zdarzeń losowych.

Kiedy pracownikom przysługują darmowe napoje?

Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów zgodnie z nazwą ma również za zadanie poinformować pracownika, kiedy może ubiegać się o darmowe napoje. Dostarczenie odpowiedniej ilości płynów nie jest jednak uzależnione od rodzaju wykonywanej pracy w taki sposób, jak to dotyczyło posiłków. Nie musi zaistnieć praca fizyczna, by pracownikowi przysługiwało prawo do nawodnienia organizmu. W jakich przypadkach więc pracodawca zapewnia napoje pracownikom?

Przede wszystkim dużo zależy od temperatury. Akt prawny na samym początku podkreśla, że obowiązek dostarczenia napoju wynika z pracy w warunkach gorącego mikroklimatu. Musi się on charakteryzować wartością wskaźnika obciążenia termicznego (WBGT) powyżej 25 stopni Celsjusza. Jeżeli chodzi o mikroklimat zimny, to nie może on przekroczyć wartości 1000, zgodnie ze wskaźnikiem siły chłodzącej powietrza (WCI). Jeśli pracownicy działają na otwartej przestrzeni, mają prawo do darmowego napoju, kiedy temperatura wynosi mniej niż 10 stopni Celsjusza lub więcej niż 25 stopni Celsjusza. Są również miejsca, gdzie temperatura mieści się w normie, podczas gdy samo stanowisko pracy znajduje się w obszarze zwiększonego nagrzania. Z tego względu rozporządzenie określa, że takie same uprawnienia przysługują temu pracownikowi, którego stanowisko pracy osiąga temperaturę przekraczającą 28 stopni Celsjusza.

Darmowe napoje przysługują także pracownikowi wykonującemu pracę fizyczną. W przypadku mężczyzn wspomniana praca, podczas jednej zmiany, wymaga spalenia 1500 kalorii. Wydatek energetyczny kobiety pozwalający na ubieganie się o darmowe napoje wynosi 1000 kalorii.

Ile darmowych posiłków przysługuje pracownikowi?

Pracodawca ma obowiązek zapewnić określonym wyżej pracownikom posiłek w formie jednego dania gorącego. Zgodnie z rozporządzeniem obiad powinien składać się z węglowodanów (od 50% do 55%), tłuszczów (od 30% do 35%) i białek (15%). Całość musi posiadać wartość kaloryczną w granicach 1000 kalorii.

Czy pracownik może ubiegać się o danie wegetariańskie?

Rozporządzenie nie mówi wprost o takiej możliwości. Zostawia jednak furtkę, z której może skorzystać zarówno pracodawca, jak i pracownik. Zgodnie z § 2 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia jeżeli pracodawca nie ma możliwości wydania posiłków, może zapewnić w czasie pracy dostęp do dwóch innych rozwiązań. Są nimi:

• opłacenie obiadu w punkcie gastronomicznym (pracownik może wtedy zdecydować o rodzaju posiłku, który wybierze);
• umożliwienie pracownikowi samodzielnego przyrządzenia posiłku (wtedy jednak pracodawca ma obowiązek dostarczyć potrzebne produkty).

W obu przypadkach pracownik będący wegetarianinem lub weganinem może dopasować posiłek do swojej diety.

Jaka ilość darmowych napojów przysługuje pracownikowi?

Pracodawca ma obowiązek zorganizować taką ilość napojów, która w pełni zaspokoi potrzeby pracowników. Jest to więc zapewnienie prawne, że ilość nie może zostać w żaden sposób ograniczona. W rozporządzeniu wskazano także, że płyny muszą być odpowiednio zimne, lub odpowiednio gorące w zależności od warunków pracy. W warunkach tego wymagających należy również dopilnować, żeby napój był wzbogacony o sole mineralne i witaminy.

Po ilu godzinach pracy można dostać posiłek?

W rozporządzeniu wskazane jest, że posiłek powinien być wydawany w czasie regulaminowej przerwy. W praktyce, jak również w akcie prawnym, jest to moment, występujący po 3-4 godzinach pracy.

Jak wydawane są napoje?

Napoje powinny być dostępne dla pracowników w ciągu trwania całej zmiany roboczej.

Ekwiwalent pieniężny zamiast posiłku?

Zgodnie z rozporządzeniem nie ma takiej możliwości.