Odsetki za zwłokę czy za opóźnienie?

Zwłoka, opóźnienie, kara za zwłokę – to dla większości z nas terminy stosowane zamiennie. Chodzi o prostą sytuację – jest zobowiązanie, to trzeba zapłacić. Brak zapłaty w odpowiednim czasie wiąże się z pewnymi konsekwencjami. Ale czy to, jakich terminów użyjemy, ma jakieś znaczenie?

Opóźnienie a zwłoka

Nie każde opóźnienie w spełnieniu świadczenia będzie oznaczało, iż dłużnik popada w zwłokę. Opóźnienie musi bowiem nastąpić jako konsekwencja okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. Dopiero w takiej sytuacji rodzi się po stronie wierzyciela roszczenie o spełnienie świadczenia (choć opóźnionego) oraz o naprawienie szkody wynikłej ze zwłoki. Ponadto – co warte wskazania – każde jednak opóźnienie rodzi domniemanie, że nastąpiło z powodu okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność[1]. To zobowiązany będzie musiał wykazać fakt przeciwny, by uniknąć stanu zwłoki.

Co się zaś tyczy owych okoliczności – zwłoki nie wolno utożsamiać z zawinionym opóźnieniem. Ustawodawca wyraźnie wskazuje, że są to okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność, a nie które nastąpiły wskutek jego zawinionego działania. Następuje więc oderwanie przyczyny opóźnienia od kwestii winy dłużnika (w części subiektywnej czy obiektywnej). Biorąc natomiast pod uwagę, że umownie dłużnik może przejąć na siebie odpowiedzialność za zdarzenia inne niż stanowi ustawa, to często zagadnienie zwłoki musi być rozpatrywane na bazie postanowień kontraktowych dłużnika i wierzyciela.

Zwłoka a odstąpienie od umowy

Co do zasady sama zwłoka dłużnika nie uprawnia wierzyciela do odstąpienia od umowy. W przypadku zobowiązań innych niż wynikających z umów wzajemnych (WAŻNE!) dopiero w sytuacji, gdy wskutek zwłoki świadczenie utraciło dla wierzyciela całkowicie lub w przeważającym stopniu znaczenie, wierzyciel może świadczenia nie przyjąć, a tym samym żądać od dłużnika naprawienia szkody za niewykonanie zobowiązania (art. 477 § 2 KC). Ustawodawca tym samym próbuje chronić stałość zobowiązań, które – w przypadku braku powyższej regulacji – upadałyby po każdej, nawet minimalnej, zwłoce dłużnika.

Odsetki za zwłokę czy za opóźnienie?

Odsetek, na mocy art. 481 KC, wierzyciel może żądać, jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego bez względu, czy opóźnienie następuję na skutek okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność czy nie. Mogą być naliczone bez względu na powody opóźnienia. Stanowią więc w pewnym sensie „surową karę”. Dlatego też m. in. właściciel wynajmujący mieszkanie może żądać zapłaty czynszu wraz z należnymi odsetkami, pomimo iż najemca tłumaczy się wskazując, że jego pracodawca spóźnia się z zapłatą wynagrodzenia. Można więc na tej podstawie powiedzieć, że odsetki są konsekwencją opóźnienia – rozumianego również jako zwłoka. Trzeba ponadto wyraźnie zaznaczyć, że tego typu odsetki możliwe są wyłącznie w przypadku świadczeń pieniężnych. Jeżeli świadczenie będzie polegało na przekazaniu jakiejś rzeczy lub zrobieniu czegoś – należy przejść do przepisów ogólnych opóźnienia i zwłoki.

[1] M. Kondek [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. R. Osajda, 2018, Legalis.