Skarga na przewlekłość postępowania

9 października 2018
/

Średni czas potrzebny do rozpoznania sprawy w sądzie rejonowym wyniósł w 2017 roku ok. 5,5 miesiąca. W poważniejszych postępowaniach, prowadzonych w sądach okręgowych, na wyrok trzeba było czekać ponad 8 miesięcy. Potem jeszcze apelacja i oczekiwanie na rozstrzygnięcie w II instancji.

Od wniesienia pozwu do uzyskania prawomocności mijają często nawet 2 lata. Jest to czas niepewności, frustracji i stresu. Częściową rekompensatą za te negatywne emocje może być świadczenie pieniężne wypłacane przez Skarb Państwa w związku z przewlekłością postępowania. Jak je uzyskać?

Skarga uregulowana w specjalnej ustawie

Od 17 września 2004 roku obowiązuje ustawa o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki. Celem wprowadzenia tej prawnej regulacji było z jednej strony zmobilizowanie sądów do szybszego prowadzenia postępowań, natomiast z drugiej – zapewnienie podsądnym możliwości uzyskania swoistego odszkodowania za opóźnienie.

Jak już wskazuje sama nazwa ustawy, strona może poskarżyć się na przewlekłość postępowania:

  • sądowego – w sprawie karnej, cywilnej czy administracyjnej,
  • przygotowawczego – w sprawie prowadzonej przez prokuratora albo przez policję pod nadzorem prokuratora,

ale również

  • egzekucyjnego – gdy przewlekłość wynika z opieszałości sądu albo komornika.

W omawianym akcie prawnym nie wskazano wprost i z zastosowaniem obiektywnego miernika czasu jak długo musi trwać postępowanie, aby mogło zostać uznane za przewlekłe. Jest to w pełni zrozumiałe. Każdą sprawę należy rozpatrywać indywidualnie, a przyczyny opóźnień bywają różne. O ile proces karny o zabójstwo czy cywilny o roszczenia z tytułu umowy o skomplikowane roboty budowlane musi trwać długo ze względu na rozbudowane postępowanie dowodowe, o tyle drobne sprawy o zapłatę nie powinny kończyć się później niż 2-3 miesiące od wniesienia pozwu.

Z tego względu ustawodawca sformułował przesłankę przewlekłości w sposób ogólny. W art. 2 ust. 1 omawianej ustawy wskazał, że skarga będzie skuteczna, jeżeli postępowanie zmierzające do wydania rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w sprawie trwa dłużej niż to konieczne dla wyjaśnienia istotnych okoliczności faktycznych i prawnych albo dłużej niż to konieczne do załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego (przewlekłość postępowania). Aby ocenić, czy mamy do czynienia ze zbytnim opóźnieniem, należy zbadać terminowość i prawidłowość czynności podejmowanych przez sąd, komornika czy prokuratora. Dokonując tej analizy, trzeba wziąć pod uwagę w szczególności:

  • łączny dotychczasowy czas postępowania od jego wszczęcia do chwili rozpoznania skargi,
  • charakter sprawy,
  • stopień faktycznej i prawnej jej zawiłości,
  • znaczenie dla strony, która wniosła skargę, rozstrzygniętych w niej zagadnień oraz
  • zachowanie się stron, a w szczególności strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania.

Przewlekłość - ocena sytuacji

To, czy rzeczywiście doszło do przewlekłości ocenia sąd rozpoznający skargę. Jak widać, ma on tutaj pewną swobodę. W praktyce chyba najbardziej doniosłe znaczenie przypisuje się przyczynom opóźnienia. Jeśli dana sprawa ciągnie się latami z uwagi na chorobę strony i związane z tym częste wnioski o odroczenie rozprawy, nie może być mowy o wydaniu orzeczenia korzystnego dla skarżącego.  Będzie tak również w przypadku wystąpienia siły wyższej, kiedy – przykładowo – sprawa nie będzie mogła być rozpoznawana przez dłuższy czas na skutek pożaru w budynku sądu. Śledząc natomiast wypowiedzi orzecznictwa, można zwrócić uwagę na tendencję do uznawania ponad 12-miesięcznego opóźnienia za uzasadniające uwzględnienie skargi. Oczywiście nie w każdej sprawie tak będzie, jednakże można ten czas uznać za pewien punkt odniesienia.

Jak wnieść skargę?

Skarga na przewlekłość musi być złożona na ręce sądu albo prokuratora prowadzącego przedłużające się postępowanie. Adresatem jest jednak sąd przełożony (wyższej rangi), tak jak w przypadku apelacji czy zażalenia. Szczegółowe przypadki i wyjątki opisane są w art. 4 ustawy. Skarga powinna zawierać takie same elementy jak każde inne pismo procesowe (nadawca, adresat, oznaczenie stron, sygnatura sprawy, nazwa pisma, podpis), a ponadto:

  • żądanie stwierdzenia przewlekłości postępowania w sprawie, której skarga dotyczy,
  • przytoczenie okoliczności uzasadniających żądanie,
  • dowód uiszczenia opłaty w wysokości 200 zł (podlega zwrotowi w przypadku uwzględnienia skargi)

oraz fakultatywnie

  • żądanie wydania sądowi rozpoznającemu sprawę albo prokuratorowi zalecenia podjęcia w wyznaczonym terminie odpowiednich czynności,
  • żądanie zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej.

Skarga powinna być rozpoznana w terminie dwóch miesięcy od jej wniesienia.

Co daje uwzględnienie skargi?

Podstawowym elementem sentencji rozstrzygnięcia uwzględniającego skargę jest stwierdzenie zaistnienia stanu przewlekłości. W praktyce nie daje to żadnej wymiernej korzyści, może z wyjątkiem delikatnej mobilizacji składu orzekającego w opóźnionej sprawie. Istotniejsze dla strony są pozostałe punkty orzeczenia. Po pierwsze, jest to zobowiązanie sądu prowadzącego główne postępowanie do podjęcia konkretnej czynności w wyznaczonym terminie.

Po drugie, na wyraźny wniosek skarżącego, przyznawane jest mu od Skarbu Państwa świadczenie pieniężne w wysokości od 2000 do 20 000 zł. Im większe znaczenie sprawa ma dla skarżącego oraz im dłuższy czas opóźnienia, tym wyższa kwota może zostać wypłacona. To jednak nie wszystko. Jeśli w wyniku przewlekłości doszło do powstania szkody majątkowej albo psychicznych cierpień po stronie skarżącego, ten może się domagać jej naprawienia w odrębnym postępowaniu już bez konieczności dowodzenia samego faktu opóźnienia oraz jego przyczyn.

Jeśli uwzględnienie skargi nic nie pomoże i sprawa dalej będzie się toczyć zdecydowanie za wolno, strona będzie mogła jeszcze raz wystąpić o stwierdzenie przewlekłości. Warunkiem jest upływ 12 miesięcy od wydania ostatniego rozstrzygnięcia w tej materii (w postępowaniu z udziałem tymczasowo aresztowanego oraz w postępowaniu egzekucyjnym jest to 6 miesięcy).