Zeznania świadków - zasady, zakazy, procedura

15 marca 2019
/

Wizyty w sądzie stresują nawet doświadczonych prawników. Nic więc dziwnego, że uczestnictwo w rozprawie to ciężkie przeżycie dla przeciętnego człowieka. Nie tylko bezpośrednio zainteresowanego rozstrzygnięciem sprawy, ale również wezwanego na przesłuchanie w charakterze świadka. Jak przygotować się do złożenia zeznań? Jak odnaleźć się w sądzie? Kto ma prawo zachować milczenie?

Dowody z zeznań świadków dopuszczalne są w sprawach cywilnych oraz karnych. Obydwie te procedury zdecydowanie się od siebie różnią. Przesłuchanie świadków wygląda jednak podobnie. Różnice dostrzeżemy głównie w zakresie zakazów dowodowych i prawie odmowy odpowiedzi na pytania.

Wezwanie do stawiennictwa w charakterze świadka

Osoba zgłoszona przez stronę postępowania w charakterze świadka musi stawić się na rozprawę zgodnie z wezwaniem sądu. Pismo takie sporządza sekretarz danego wydziału i doręcza w formie listu poleconego. Należy pamiętać, że przesyłkę wysłaną na poprawny adres, lecz nieodebraną mimo podwójnej awizacji, uznaje się za skutecznie doręczoną.

W treści pisma sądowego znajdziemy informację o przedmiocie sprawy oraz dacie, godzinie i miejscu posiedzenia. Termin przesłuchania nie jest więc konsultowany ze świadkiem. O niemożności stawiennictwa z powodu choroby czy zaplanowanego wyjazdu należy niezwłocznie powiadomić sąd. Najlepiej zrobić to w formie pisemnej oraz jednocześnie telefonicznej. Do prośby o zmianę terminu należy załączyć dokumenty potwierdzające istnienie przeszkody. Może to być zaświadczenie od lekarza (najlepiej sądowego) czy kserokopia zakupionych wcześniej biletów lotniczych.

Wnioskować można również o zmianę miejsca złożenia zeznań. Sąd może skorzystać z prawa pomocy i zorganizować przesłuchanie przed sądem rejonowym właściwym według miejsca zamieszkania świadka. Stosowną prośbę należy skierować w formie pisemnej i odpowiednio uzasadnić. Można wskazać na istotną odległość między miejscem zamieszkania i siedzibą sądu czy niemożliwe do przezwyciężenia trudności w postaci choroby czy obowiązków zawodowych.

Skutki niestawiennictwa

Jeśli przesłuchiwany nie stawi się, a sąd stwierdzi, że niestawiennictwo jest nieusprawiedliwione, świadkowi może grozić grzywna. Wymierza się ją w kwocie do 3000 zł. Procedura karna przewiduje uprawnienie do jednoczesnego zarządzenia przymusowego doprowadzenia świadka przez policję (na kolejne posiedzenie). W sprawie cywilnej środek ten można zastosować dopiero przy ponownym nieusprawiedliwionym niestawiennictwie.

Postanowienie o wymierzeniu grzywny oraz zarządzenie przymusowego doprowadzenia doręcza się świadkowi. Od dnia jego odbioru ma on możliwość usprawiedliwienia swojego niestawiennictwa przez 7 dni. Jeśli zrobi to skutecznie, wskazane dolegliwości zostaną uchylone. W praktyce rzadko kiedy kary porządkowe są utrzymywane i egzekwowane. Sądy najczęściej dają podsądnym drugą szansę.

Jak wygląda przesłuchanie?

Wezwany, który stawi się na rozprawę o podanej godzinie, wchodzi na salę sądową razem ze stronami. Po wywołaniu sprawy sędzia przewodniczący odczytuje listę obecności. Już w tym momencie warto mieć przygotowany dowód osobisty, z którego wprowadza się dane do protokołu rozprawy. Po załatwieniu formalności sąd najczęściej zaprasza świadków na korytarz. Następnie - po krótkim procedowaniu z samymi stronami - wywołuje ich w ustalonej przez siebie kolejności.

Przesłuchanie rozpoczyna się od pytań przewodniczącego o nazwisko, wiek, zawód oraz stosunek świadka do stron. Jeśli okaże się, że jest on spokrewniony z którymś z uczestników postępowania, może wchodzić w grę pouczenie o odmowie złożenia zeznań czy odpowiedzi na zadawane pytania (o czym niżej). Następnie sąd informuje wezwanego o odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań i odbiera od niego przyrzeczenie. Tej ostatniej czynności można zaniechać, jeśli wyrażą na to zgodę obydwie strony.

Wypowiedź musi być spontaniczna

Po tej formalnej fazie rozpoczyna się właściwe przesłuchanie. W pierwszej kolejności sędzia przewodniczący pyta świadka o jego ogólną wiedzę na temat procedowanej sprawy. Następnie umożliwia mu swobodną wypowiedź. Dalej konkretne pytania zadają członkowie składu orzekającego, strony oraz pełnomocnicy. Świadek powinien pamiętać o jak najbardziej precyzyjnym formułowaniu swoich odpowiedzi. Przy braku pewności co do jakiegoś faktu lepiej zasłonić się niepamięcią, niż narazić się na zarzut złożenia fałszywych zeznań.

Co istotne, świadek nie może w trakcie składania zeznań posługiwać się dokumentami czy własnoręcznie sporządzonymi notatkami. Wypowiedzi muszą być bowiem w pełni spontaniczne, czyli nieprzygotowane. Ponadto zakazuje się oczywiście konsultowania się ze stroną czy jej pełnomocnikiem co do treści przyszłych zeznań. Osoby te mają prawo jedynie przypomnieć świadkowi, co stanowi przedmiot sprawy i wskazać okoliczności, na które prowadzone będzie przesłuchanie.

Po zakończeniu przesłuchania pozostaje już tylko złożenie wniosku o zwrot kosztów stawiennictwa oraz pokrycie utraconych zarobków. Stosowne podanie składa się w biurze podawczym sądu albo sekretariacie danego wydziału. Najlepiej zrobić to jeszcze tego samego dnia. Warto przygotować bilet kolejowy czy wyliczenie kilometrów przejechanych prywatnym samochodem wraz z rachunkiem za paliwo. Pomocne może okazać się również zaświadczenie od pracodawcy o wysokości utraconego dochodu.

Zakazy dowodowe

Ustawodawca zauważył, że istnieje wiele grup osób, które albo nie powinny w ogóle być przesłuchiwane, albo muszą mieć prawo do odmowy złożenia zeznań czy odpowiedzi na pytania. Niektórych obowiązuje bowiem tajemnica zawodowa. Inni nie są zdolni do swobodnej wypowiedzi, stąd dowód z ich przesłuchania nie mógłby być wartościowy. Jeszcze inni pozostają w bliskich stosunkach ze stronami, a więc ich wypowiedzi mogłyby nie być obiektywne. Z tego względu w obydwu procedurach przewidziano i odmiennie uregulowano zakazy dowodowe oraz zasady skorzystania z prawa do odmowy złożenia zeznań lub odpowiedzi na konkretne pytania.

Procedura cywilna

W ustawie z dnia 17 listopada 1964 roku - Kodeks postępowania cywilnego przewidziano dość obszerny katalog osób, których w ogóle nie można powołać na świadka. Zgodnie z art. 259 są to:

  • osoby niezdolne do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń - chodzi tutaj o niepełnosprawnych intelektualnie w znacznym stopniu, niepoczytalnych czy chociażby o małe dzieci,
  • wojskowi i urzędnicy niezwolnieni od zachowania w tajemnicy informacji niejawnych o klauzuli "zastrzeżone" lub "poufne",
  • osoby zobowiązane do zachowania tajemnicy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli ich zeznanie miałoby być połączone z jej naruszeniem,
  • przedstawiciele ustawowi stron oraz osoby, które mogą być przesłuchane w charakterze strony jako organy osoby prawnej lub innej organizacji mającej zdolność sądową - przedstawiciele małoletnich, opiekunowie osób ubezwłasnowolnionych czy członkowie zarządu spółek,
  • współuczestnicy jednolici - osoby, których wyrok wydany w sprawie będzie dotyczył bezpośrednio.

Wyżej wymienione osoby nie mogą zostać w ogóle wezwane do sądu w celu odebrania od nich zeznań w charakterze świadka. Jeśli jednak tak się stanie, zachodzi konieczność sporządzenia odpowiedniego pisma wyjaśniającego i wysłania go do sądu. Można oczywiście zjawić się na rozprawie, lecz już przy sprawdzaniu obecności należy zwrócić uwagę na istniejący zakaz dowodowy.

Ponadto wskazano na dwie grupy osób, które objęte są częściowym zakazem dowodowym. Można je wezwać wyłącznie w celu odebrania zeznań na okoliczność nieobjętą ograniczeniem. Chodzi tutaj o:

  • mediatorów, którzy nie mogą być świadkami co do faktów, o których dowiedzieli się w związku z prowadzeniem mediacji, chyba że zostaną zwolnieni przez strony z obowiązku zachowania tajemnicy mediacji (art. 2591 KPC),
  • współuczestników sporu (innych niż jednolici), którzy mogą być świadkami co do faktów dotyczących wyłącznie innego współuczestnika (art. 260 KPC).

Odmowa zeznań

Kolejną grupę tworzą ci, którzy mogą zostać wezwani na świadków co do wszystkich faktów, jednakże przysługuje im prawo odmowy złożenia zeznań. Zgodnie z art. 261 §1 KPC są to niektóre z osób bliskich dla strony, a konkretnie:

  • małżonek (również były małżonek),
  • wstępny, zstępny, brat, siostra oraz powinowaty w tej samej linii i stopniu,
  • osoba pozostająca w stosunku przysposobienia (również po jego ustaniu).

Powyższe ograniczenie dowodowe nie obowiązuje w sprawach o prawa stanu cywilnego. Wyjątek stanowią sprawy rozwodowe. Należy też zauważyć, że prawo odmowy złożenia zeznań nie przysługuje osobie pozostającej ze stroną w związku nieformalnym.

Sąd uzyskuje od świadka informacje o stosunku do stron na początku przesłuchania. Jeśli okaże się, że wezwany należy do jednej z wyżej wskazanych grup osób, sąd poucza go o prawie odmowy złożenia zeznań. Oczywiście nie ma obowiązku skorzystania z tego przywileju.

Do ostatniej grupy należą osoby, które mogą być wezwane na świadków, muszą złożyć zeznania jako takie, ale przysługuje im prawo odmowy odpowiedzi na konkretne pytania (art. 261 §2 KPC). Chodzi tutaj o sytuacje, w których odpowiedź na pytanie:

  • mogłaby narazić przesłuchiwanego lub jego bliskich wskazanych w art. 261 §1 KPC na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową,
  • pogwałciłaby tajemnicę zawodową,
  • dotyczyłaby faktów powierzonych duchownemu podczas spowiedzi (zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu duchowny może odmówić złożenia zeznań co do tych faktów, a nie jedynie odpowiedzi na pytanie).

Warto pamiętać, że za nieuzasadnioną odmowę zeznań lub przyrzeczenia sąd, po wysłuchaniu obecnych stron co do zasadności odmowy, skaże świadka na grzywnę (art. 276 §1 KPC). Co więcej, niezależnie od powyższego sąd może nakazać aresztowanie świadka na czas nieprzekraczający tygodnia (art. 276 §2 KPC).

O tej sankcji było ostatnio głośno w mediach. Stało się tak za sprawą adwokata, który miał trafić do aresztu za bezpodstawne zasłanianie się tajemnicą zawodową. Mianowicie: będąc wezwanym w charakterze świadka w sprawie cywilnej, odmówił złożenia zeznań w całości. Zrobił to, mimo że ustawa uprawnia go wyłącznie do odmowy odpowiedzi na konkretne pytania. Sąd poprawnie zastosował więc wskazaną karę porządkową. Prawnika ostatecznie nie pozbawiono wolności, gdyż na następnej rozprawie złożył zeznania. Odmówił jedynie odpowiedzi na zadawane pytania.

Procedura karna

Przepisy o zakazach dowodowych w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 roku - Kodeks postępowania karnego różnią się od tych wyżej wymienionych. Dlatego też, wybierając się na sprawę karną, najlepiej całkowicie zapomnieć o zasadach obowiązujących w postępowaniu cywilnym.

Po pierwsze, brak jest tutaj bezwzględnych i całkowitych zakazów dowodowych. Nie wskazano katalogu osób, których nie można by wezwać bez względu na przedmiot przesłuchania. Częściowe ograniczenie dotyczy natomiast:

  • radców prawnych i adwokatów działających w charakterze obrońców albo reprezentujących zatrzymanego przed ustanowieniem obrony - co do faktów, o których dowiedzieli się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę (art. 178 pkt 1 KPK),
  • duchownych - co do faktów, o których dowiedzieli się podczas spowiedzi (art. 178 pkt 2 KPK),
  • mediatorów - co do faktów, o których dowiedzieli się od oskarżonego lub pokrzywdzonego prowadząc postępowanie mediacyjne, z wyłączeniem informacji o najcięższych przestępstwach, o których mowa w art. 240 §1 Kodeksu karnego (art. 178a).

Wskazane wyżej osoby nie mogą być zwolnione z przysługującej im tajemnicy zawodowej. Inaczej jest w przypadku:

  • zobowiązanych do zachowania w tajemnicy informacji niejawnych o klauzuli tajności "tajne" lub "ściśle tajne" (art. 179 KPK).

Osoby te mogą być przesłuchane na okoliczności związane z tajemnicą za zgodą przełożonych. Zwolnienia wolno odmówić tylko wtedy, gdy złożenie zeznania mogłoby wyrządzić poważną szkodę państwu.

  • zobowiązanych do zachowania w tajemnicy informacji niejawnych o klauzuli tajności "zastrzeżone" lub "poufne" lub tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu lub funkcji (art. 180 §1 KPK).

Osoby te mogą być zwolnione przez sąd lub prokuratora wyłącznie dla dobra wymiaru sprawiedliwości.

  • zobowiązanych do zachowania tajemnicy notarialnej, adwokackiej, radcy prawnego, doradcy podatkowego, lekarskiej, dziennikarskiej lub statystycznej oraz tajemnicy Prokuratorii Generalnej (art. 180 §2 KPK).

Osoby te sąd może zwolnić tylko w określonych sytuacjach. Będzie tak wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości. Okoliczności natomiast nie można ustalić na podstawie innego dowodu. Zwolnienie dziennikarza od obowiązku zachowania tajemnicy nie może dotyczyć danych umożliwiających identyfikację autora materiału prasowego, listu do redakcji lub innego materiału o tym charakterze, jak również identyfikację osób udzielających informacji opublikowanych lub przekazanych do opublikowania, jeżeli osoby te zastrzegły nieujawnianie powyższych danych.

Odmowa zeznań

Ponadto przewidziano szerszy niż w procedurze cywilnej katalog osób uprawnionych do odmowy złożenia zeznań. Chodzi tutaj o:

  • osoby najbliższe dla oskarżonego - małżonka, wstępnych, zstępnych, rodzeństwo, powinowatych w tej samej linii lub stopniu, osoby pozostające w stosunku przysposobienia oraz ich małżonków oraz osobę pozostającą we wspólnym pożyciu z oskarżonym (art. 182 §1 KPK w związku z art. 115 §11 Kodeksu karnego),
  • osobę, która w innej toczącej się sprawie jest oskarżona o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem,
  • osoby pozostające z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku (prywatnym, biznesowym, zawodowym), jeżeli sąd uwzględni ich wniosek o zwolnienie z obowiązku złożenia zeznań.

Odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie lub wnosić o przesłuchanie na posiedzeniu z wyłączeniem jawności można z kolei wtedy, gdy złożenie zeznania mogłoby narazić świadka lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Co istotne, świadek obawiający się o bezpieczeństwo własne i jemu najbliższych może żądać zachowania w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie jego tożsamości. W takiej sytuacji przesłuchanie odbywa się bez udziału stron i z wyłączeniem jawności (art. 184 KPK).

Warto na koniec wspomnieć, że w przypadku spraw o niektóre przestępstwa (przeciwko wolności seksualnej, rodzinie i z użyciem przemocy lub groźby) wprowadzono ograniczenia co do przesłuchań świadków poniżej 15. roku życia. Zeznania od takich osób mogą być odebrane tylko wtedy, gdy mogłyby mieć przesądzające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przesłuchanie może odbyć się tylko raz (chyba że wyjdą na jaw nowe okoliczności). Może się to stać wyłącznie w obecności biegłego psychologa (art. 185b KPK).