Czym jest zastaw rejestrowy? – Encyklopedia Prawa

Zastaw rejestrowy jest najczęstszym rodzajem zastawu występującego w obrocie obustronnie profesjonalnym. Ten rodzaj zastawu w znaczący sposób różni się od zastawu zwykłego, znanego z kodeksu cywilnego. Do istotnych różnic pomiędzy tymi dwoma instytucjami należy m.in. możliwość pozostawienia przedmiotu zastawu we władaniu zastawcy. Warto przyjrzeć się bliżej najważniejszym regulacjom dotyczącym zastawu rejestrowego. 

Zastaw rejestrowy – czym jest?

Przepisy dotyczące zastawu rejestrowego uregulowane są w ustawie o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Ustawa ta reguluje ustanawianie, przeniesienie i wygaśnięcie zastawu rejestrowego, jego przedmiot oraz prawa i obowiązki zastawcy i zastawnika. Ponadto wskazane przepisy regulują zbieg zastawu rejestrowego z innym ograniczonym prawem rzeczowym, jak również sposób zaspokajania zastawnika.

Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów nie wprowadza definicji legalnej zastawu rejestrowego. Doktryna prawa cywilnego definiuje zastaw rejestrowy jako rodzaj ograniczonego prawa rzeczowego. Jego istotą jest obciążenie przedmiotu zabezpieczenia zastawem wraz z jednoczesnym dokonaniem wpisu do rejestru zastawu. Przesłanką ustanowienia zastawu rejestrowego jest więc wpis do rejestru, a nie wydanie rzeczy, jak ma to miejsce w sytuacji ustanowienia zastawu zwykłego. 

W jaki sposób ustanowić zastaw rejestrowy?

Do ustanowienia zastawu rejestrowego wymagane jest zawarcie umowy pomiędzy zastawnikiem i zastawcą oraz wpis do rejestru zastawu. Zastawnikiem jest zawsze wierzyciel, zaś zastawcą jest osoba uprawniona do rozporządzenia przedmiotem zastawu. Zgodnie z art. 3 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów umowa zastawnicza powinna być pod rygorem nieważności zawarta na piśmie. Jeżeli więc strony nie zawrą umowy we wskazanej formie, umowa taka nie wywoła wskazanych w niej skutków prawych. 

Do umów o ustanowienie zastawu rejestrowego na wierzytelnościach i prawach nie stosuje się przepisów o formie pisemnej szczególnej określonej w odrębnych przepisach. Oznacza to, że art. 3 pkt. 1 wprowadza tzw. regułę kolizyjną, zgodnie z którą gdy inny przepis wymaga szczególnej formy np. notarialnej, dla ważności umowy zastawniczej, wystarczy jedynie forma pisemna. Innymi słowy: w przypadku umowy zastawu rejestrowego nie znajdzie zastosowania art. 180 ustawy – Kodeks spółek handlowych. Zgodnie z nim zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz jego zastawienie powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Mając powyższe na uwadze, dokonując zastawu rejestrowego udziału, dla skuteczności umowy, wystarczy zachowanie zwykłej formy pisemnej. 

Zgodnie z art. 3 pkt. 2 ustawy umowa zastawnicza powinna określać co najmniej:

1. datę zawarcia umowy;
2. imię i nazwisko (nazwę) oraz miejsce zamieszkania (siedzibę) i adres zastawnika, zastawcy oraz dłużnika, jeżeli nie jest on zastawcą;
3. przedmiot zastawu w sposób odpowiadający jego właściwościom;
4. wierzytelność zabezpieczoną zastawem – przez oznaczenie stosunku prawnego, z którego ta wierzytelność wynika lub może wynikać, oraz najwyższej sumy zabezpieczenia.

Co może zostać przedmiotem zastawu?

Zgodnie z art. 7 ustawy przedmiotem zastawu rejestrowego mogą być rzeczy ruchome i zbywalne prawa majątkowe, z wyjątkiem:

1. praw mogących być przedmiotem hipoteki;
2. wierzytelności, na których ustanowiono hipotekę;
3. statków morskich oraz statków w budowie mogących być przedmiotem hipoteki morskiej.

Dalsza część przepisu wskazuje z kolei otwarty katalog przedmiotów, które mogą zostać obciążone zastawem rejestrowym. Zgodnie z powyższym zastawem rejestrowym można obciążyć w szczególności: 

• rzeczy oznaczone co do tożsamości;
• rzeczy oznaczone co do gatunku, jeżeli w umowie zastawniczej określona zostanie ich ilość oraz sposób wyodrębnienia od innych rzeczy tego samego gatunku;
• zbiór rzeczy ruchomych lub praw, stanowiący całość gospodarczą, choćby jego skład był zmienny;
• wierzytelności;
• prawa na dobrach niematerialnych;
• uprawnienia wynikające z papierów wartościowych;
• prawa z niebędących papierami wartościowymi instrumentów finansowych w rozumieniu ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi.

Co więcej, nie ma również przeciwwskazań, aby zaszło ustanowienie zastawu rejestrowego na rzeczach lub prawach przyszłych. Zastaw w takim przypadku staje się skuteczny wraz z chwilą nabycia prawa lub rzeczy przez zastawcę.

Prawa i obowiązki zastawcy i zastawnika 

Strony umowy zastawu rejestrowego powinny w umowie dokładnie określić, jakie prawa i obowiązki przysługują im na podstawie łączącego je stosunku. Jeżeli umowa zastawnicza nie stanowi inaczej, zastawca może korzystać z przedmiotu zastawu rejestrowego zgodnie z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem. Powinien on przy tym dbać o zachowanie przedmiotu zastawu w stanie nie gorszym niż wynikający z prawidłowego użytkowania. Co więcej, zastawca w wyznaczonym przez zastawnika, stosownym terminie, obowiązany jest umożliwić zastawnikowi zbadanie stanu przedmiotu zastawu rejestrowego.  Wspomniane zasady wynikają wprost z art. 11 ustawy oraz mają odpowiednie zastosowanie do osoby trzeciej, która jest w posiadaniu przedmiotu objętego zastawem. 

Umowa zastawu rejestrowego może zawierać zastrzeżenie, w którym zastawca zobowiązuje się względem zastawnika, że przed wygaśnięciem zastawu nie dokona zbycia lub obciążenia przedmiotu zastawu. Jednakże w pewnych sytuacjach, pomimo umieszczenia takiego postanowienia w umowie, przedmiotem zastawu jest rozporządzenie. Zbycie lub obciążenie przedmiotu zastawem rejestrowym będzie ważne pomimo dokonania wspomnianego zastrzeżenia umownego, jeśli osoba, z którą zastawca dokonuje czynności, nie wiedziała i przy zachowaniu należytej staranności nie mogła wiedzieć o tym zastrzeżeniu w chwili zawarcia umowy. W takiej sytuacji zastawnik może jednak żądać natychmiastowego zaspokojenia wierzytelności zabezpieczonej tym zastawem.

Zaspokojenie zastawnika

Co do zasady zastawnik ma pierwszeństwo przed innymi wierzycielami, w zabezpieczeniu swojej wierzytelności z przedmiotu zastawu rejestrowego. Zaspokojenie zastawnika następuje w drodze sądowego postępowania egzekucyjnego, chyba że przepisy stanowią inaczej. Należy przy tym podkreślić, że strony mają możliwość zaspokojenia zastawnika poprzez zastosowanie odpowiednich postanowień umownych. I tak zgodnie z art. 22 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów umowa zastawnicza może przewidywać zaspokojenie zastawnika przez przejęcie przez niego na własność przedmiotu zastawu rejestrowego. 

Skorzystanie ze wspomnianej możliwości zaspokojenia zastawnika może nastąpić jeżeli:

• zastaw rejestrowy ustanowiony został na instrumentach finansowych zapisanych na rachunku papierów wartościowych lub na innym rachunku w rozumieniu ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi;
• przedmiotem zastawu rejestrowego są rzeczy występujące powszechnie w obrocie towarowym;
• zastawem rejestrowym objęte są rzeczy, wierzytelności i prawa lub zbiory rzeczy lub praw stanowiące całość gospodarczą, a strony w umowie zastawniczej ściśle oznaczyły wartość przedmiotu zastawu albo określiły sposób ustalenia jego wartości dla zaspokojenia zastawnika;
• przedmiotem zastawu rejestrowego jest wierzytelność z rachunku bankowego.

Przepisy pozwalają również na zaspokojenie zastawnika poprzez sprzedaż przedmiotu zastawy rejestrowego w drodze przetargu publicznego. Zgodnie z art. 24 ustawy przetarg musi przeprowadzić notariusz lub komornik, w terminie 14 dni od złożenia przez zastawnika wniosku o dokonanie sprzedaży. 

Zarówno w przypadku skorzystania przez zastawnika z rozwiązania wskazanego w art. 22, jak i art. 24, zastawnik powinien bezpośrednio przed podjęciem czynności, na piśmie, zawiadomić zastawcę o zamierzonym podjęciu działań zmierzających do zaspokojenia jego roszczeń wynikających z zastawu rejestrowego. Zastawca może w ciągu 7 dni od takiego zawiadomienia zaspokoić zastawnika bądź wystąpić do sądu. W powództwie zastawca wnosi o ustalenie, że wierzytelność nie istnieje albo nie jest wymagalna w całości lub części. 

Ostatnią możliwością, jaką ma zastawnik, jest zaspokojenie się z dochodów, jakie przynosi przedsiębiorstwo zastawcy. Zgodnie bowiem z art. 27 ustawy jeśli zastaw rejestrowy ustanowiono na zbiorze rzeczy lub praw, stanowiących całość gospodarczą, a umowa zastawnicza dopuszcza zaspokojenie zastawnika z dochodów przedsiębiorstwa zastawcy, przedsiębiorstwo to może być przejęte w zarząd. W umowie zastawniczej strony powinny określić wymogi, jakie powinien spełniać zarządca takiego przedsiębiorstwa. Co więcej, zgodnie z przepisami zarząd może być również wykonywany przez zastawnika.

Źródła:

• System Prawa Prywatnego, Tom 4, Prawo rzeczowe, red. E.Gniewek.
• Prawo rzeczowe, zarys wykładu A.Brzozowski, W.J.Kocot, W.Opalski, wyd. 2
• Komentarz do Kodeksu Cywilnego, red. dr hab. Konrad Osajda, wyd. 21.