Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności

Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Należy mieć jednak na uwadze, że darczyńca może odwołać darowiznę, nawet już wykonaną. Stanie się tak, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

Darowizna nie może być jednak odwołana z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia darczyńca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem. Niemniej jednak, darowizny nie można odwołać po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Zachowanie obdarowanego posiadające cechy rażącej niewdzięczności

Pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie obdarowanego, które polega na działaniu lub zaniechaniu, skierowanym bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy i nacechowane jest złą wolą obdarowanego. Chodzi tu przede wszystkim o popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub czci albo mieniu darczyńcy oraz o naruszenie przez obdarowanego spoczywających na nim obowiązków wynikających ze stosunków osobistych (rodzinnych) łączących go z darczyńcą.

O rażącej niewdzięczności z reguły nie może być mowy, gdy obdarowany dopuszcza się wobec darczyńcy działań godzących w jego dobra, ale czyni to nieumyślnie, a nawet umyślnie, lecz działania te nie wykraczają poza ramy zwykłych konfliktów życiowych (rodzinnych) w określonym środowisku. Innymi słowy, rażącą niewdzięcznością jest świadome naruszenie przez obdarowanego obowiązków ciążących na nim względem darczyńcy. Istotna jest naganność intencji, jakimi kierował się obdarowany. Dla oceny zaistnienia przesłanki rażącej niewdzięczności, po stronie obdarowanego, istotna jest również postawa samego darczyńcy.

Charakter prawny terminu do odwołania darowizny

Zgodnie z treścią art. 899 § 3 k.c.,  darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Podkreślenia przy tym wymaga, iż wskazany w tym przepisie termin nie stanowi terminu przedawnienia, lecz termin o charakterze prekluzyjnym. Powoduje bowiem - po jego upływie - niemożność odwołania darowizny z uwagi na takie zachowanie obdarowanego, mogące być zakwalifikowane jako okazanie darczyńcy rażącej niewdzięczności, o którym uprawniony dowiedział się ponad rok przed złożeniem oświadczenia o odwołaniu darowizny.

Charakter prawny uprawnienia do złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny

Uprawnienie do złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny jest uprawnieniem prawokształtującym o skutku obligacyjnym - w myśl art. 898 § 2 k.c. w razie skutecznego odwołania darowizny obdarowany ma obowiązek zwrotu jej przedmiotu stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Data złożenia omawianego oświadczenia jest zatem końcem terminu z art. 899 § 3 k.c. Nie można bowiem uznać, żeby oświadczenie prawokształtujące mogło wywołać powyższy skutek przed datą zaistnienia rażącej niewdzięczności. Zdarzenia, które miały miejsce po dacie oświadczenia nie mogą zatem uzasadniać uwzględnienia żądania opartego na podstawie art. 898 § 2 k.c. Choćby miały ewidentny charakter rażącej niewdzięczności obdarowanego. Chyba że w ciągu roku od ich zaistnienia złożono kolejne oświadczenie darczyńcy. Przykładem może być oświadczenie traktowane jako ewentualne - na wypadek nieskuteczności poprzedniego, czy też jako nowe, z przyznaniem nieskuteczności pierwszego.

Za oświadczenie odwołujące darowiznę w pewnych sytuacjach uznaje się także pozew o zwrot przedmiotu darowizny (o zobowiązanie do złożenie oświadczenia woli). Jeżeli jednak pozew wniósł pełnomocnik procesowy, dla uznania go za takie oświadczenie wymaga się udzielenia pełnomocnictwa do takiej czynności materialnoprawnej.

 

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 30 maja 2018 r. I ACa 99/18