Zmiany w dostępie do akt postępowania przygotowawczego

19 stycznia 2021
hello world!

Zakres prawa dostępu do akt postępowania przygotowawczego jest zróżnicowany w zależności od podmiotu występującego o zgodę na dostęp do akt. Limitują go także inne przepisy kodeksu postępowania karnego. Projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, który co do zasady ma dostosowywać polskie przepisy do dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/541 z 15 marca 2017 r. w sprawie zwalczania terroryzmu, przewiduje również unormowanie w kodeksie postępowania karnego problematyki dostępu do akt zakończonego postępowania przygotowawczego.

Dostęp do akt postępowania przygotowawczego

Zgodnie z obecnym brzmieniem art. 156 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 30 z późn. zm., dalej również jako „k.p.k.”) jeżeli nie zachodzi potrzeba zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania lub ochrony ważnego interesu państwa, w toku postępowania przygotowawczego stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym udostępnia się akta, umożliwia sporządzanie odpisów lub kopii oraz wydaje odpłatnie uwierzytelnione odpisy lub kopie.

Prawo to przysługuje stronom także po zakończeniu postępowania przygotowawczego. W przedmiocie udostępnienia akt, sporządzenia odpisów lub kopii albo wydania uwierzytelnionych odpisów lub kopii prowadzący postępowanie przygotowawcze wydaje zarządzenie. W wypadku odmowy udostępnienia akt pokrzywdzonemu na jego wniosek należy poinformować go o możliwości udostępnienia mu akt w późniejszym terminie. Z chwilą powiadomienia podejrzanego lub obrońcy o terminie końcowego zaznajomienia z materiałami postępowania przygotowawczego pokrzywdzonemu, jego pełnomocnikowi lub przedstawicielowi ustawowemu nie można odmówić udostępnienia akt, umożliwienia sporządzania odpisów lub kopii oraz wydania odpisów lub kopii. Za zgodą prokuratora istnieje możliwość udostępnienia w wyjątkowych wypadkach akt w toku postępowania przygotowawczego innym osobom. Prokurator może udostępnić akta w postaci elektronicznej.

Nowe brzmienie przepisu

Projekt nowelizacji Kodeksu karnego i innych ustaw przewiduje jednoznaczne uregulowanie zasad dostępu do akt zakończonego postępowania przygotowawczego. Mogące mieć istotne znaczenie w odniesieniu do przestępstw terrorystycznych. Konkretnie mowa o modyfikacji dotychczasowego brzmienia art. 156 § 5 k.p.k. i dodania projektowanego art. 156 § 5b k.p.k.

Zgodnie z projektem ww. ustawy, zdanie pierwsze art. 156 § 5 ma otrzymać brzmienie: Jeżeli nie zachodzi potrzeba zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania lub ochrony ważnego interesu państwa, w toku postępowania przygotowawczego stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym udostępnia się akta, umożliwia sporządzanie odpisów lub kopii oraz wydaje odpłatnie uwierzytelnione odpisy lub kopie.

Oznacza to, że w projekcie ustawy z pierwszego zdania obecnego art. 156 § 5 k.p.k. usunięty zostaje fragment o prawie do zapoznania się stron z aktami po zakończeniu postępowania. Pojawia się jednak § 5b. Zgodnie z § 5b Przepis § 5 stosuje się odpowiednio do udostępniania akt zakończonego postępowania przygotowawczego.

Projektowane rozwiązanie zdaniem projektodawców ma na celu jednoznaczne ukształtowanie podstawy do udostępniania akt zakończonych postępowań przygotowawczych, zapewniającej możliwość szerokiego udostępnienia materiałów określonej sprawy w przypadkach takie udostępnienie uzasadniających. Z drugiej zaś strony gwarantującej ochronę materiałów w sprawach, które pomimo formalnie zapadłej decyzji o zakończeniu postępowania przygotowawczego nie są sprawami zakończonymi w sensie merytorycznym (np. sprawy zakończone umorzeniem z powodu niewykrycia sprawcy przestępstwa albo braku wymaganego zezwolenia na ściganie lub wniosku o ściganie) i mogą zostać podjęte w razie ujawnienia nowych faktów, dowodów lub zaistnienia określonych zdarzeń prawnych. 

Dostęp do informacji publicznej nie zawsze wskazany

Do udostępniania akt zakończonych postępowań przygotowawczych stosuje się obecnie regulacje ustawy o dostępie do informacji publicznej. Przy czym niejednokrotnie dochodzi do ich niewłaściwego stosowania. Prowadzi to z kolei do nieadekwatnego zakresowo w stosunku do celów tej ustawy ujawniania informacji zawartych w aktach takich postępowań. Szczególnie jaskrawymi przypadkami niewłaściwego stosowania tej ustawy w odniesieniu do materiałów postępowania przygotowawczego są z pewnością przypadki udostępniania takich akt w całości, pomimo że znaczna ilość dokumentów w nich zawartych nie obejmuje informacji publicznej.

Niewłaściwa interpretacja przepisów ustawy o dostępie do informacji publicznej i ich nieprawidłowe stosowanie może natomiast doprowadzić do udostępnienia niewykrytemu sprawcy przestępstwa lub osobie działającej na jego zlecenie dokumentów z akt umorzonego postępowania przygotowawczego. Ułatwi mu to uniknięcie odpowiedzialności karnej. Jako zagrażające konstytucyjnie gwarantowanym wolnościom i prawom należy ocenić potencjalne ujawnienie w tym trybie okoliczności dotyczących życia prywatnego określonych osób, a także ujawnienie danych osobowych, w tym danych wrażliwych, zawartych w materiałach postępowania, w szczególności w treści protokołów przesłuchań i opinii biegłych.

Projektowane rozwiązanie, przewidujące odpowiednie stosowanie do akt zakończonego postępowania przygotowawczego reguł określonych w art. 156 § 5 k.p.k., pozwoli na objęcie ochroną informacji zawartych w materiałach sprawy. W celu zagwarantowania możliwości efektywnego kontynuowania postępowania w przypadku zaistnienia do tego podstaw oraz zapewnienia dostatecznej ochrony interesów osób uczestniczących w postępowaniu. Z drugiej zaś strony pozwoli na udostępnianie akt sprawy w przypadkach za tym przemawiających. Można je wykorzystać np. do celów naukowych, analitycznych lub szkoleniowych.

Dostęp do akt postępowania przygotowawczegokonsekwencje zmian

Planowane zmiany przewidują zatem unormowanie i ograniczenie dostępu do akt zakończonych postępowań przygotowawczych. Jednocześnie odbiorą one praktycznie możliwość dostępu do akt spraw dziennikarzom. Będą też sporym utrudnieniem dla obrońców i oskarżonych. Projektodawcy tłumaczą, że obecnie dostęp do akt jest zbyt łatwy. Skutkuje to licznymi nieprawidłowościami. Argumentem przodującym są konstytucyjne prawa obywateli. Zarówno tych, których dane w aktach spraw się pojawiają i mogą być ujawnione, jak i oskarżonych czy pokrzywdzonych. Konieczne jest także zachowanie transparentności postępowania karnego i prawa opinii publicznej do informacji o przebiegu spraw. Tymczasem po wprowadzeniu analizowanych zmian dostęp do akt jakiegokolwiek postępowania, które zostało zakończone, będzie uzależniony od arbitralnych decyzji organów ścigania.

Przeczytaj także: Ujawnianie w prasie wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie

chevron-down
Copy link