Klauzula salwatoryjna – czyli jak utrzymać umowę pomimo jej częściowej nieważności?

14 maja 2019
hello world!

Klauzula salwatoryjna jest częstym postanowieniem zastrzeganym w umowach handlowych. Jej istota sprowadza się do utrzymania czynności prawnej w mocy pomimo tego, że część postanowień umowy jest nieważna.

Czym jest klauzula salwatoryjna?


Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.

art. 58 § 3- ustawa Kodeks cywilny


Klauzula salwatoryjna stanowi rodzaj postanowienia umownego, które jest tworem praktyki. Jej użyteczność sprowadza się do sytuacji, w których część czynności prawnych, z jakichś powodów, zostanie uznana za nieważne. Nieważność ta może mieć różne podstawy. Najczęściej dochodzi do niej, jeśli jej treść jest sprzeczna z ustawą lub zasadami współżycia społecznego (art. 58 §1 i 2 k.c.). Gdy strony zdecydują się zamieścić w umowie klauzulę salwatoryjną, czynność prawna, która je łączy (co do zasady) pozostanie utrzymana w mocy.

Innymi słowy, klauzula salwatoryjna ma na celu "ocalenie" umowy, która łączy strony, mimo że część jej postanowień jest nieważna. Należy jednak podkreślić, że w przypadku gdy nieważnością dotknięte będą essentialia negotii (postanowienia obowiązkowe) umowy, klauzula salwatoryjna nie będzie miała zastosowania. Potwierdził to m.in. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 lutego 2002 r. II CKN 726/00. 

Prosta klauzula salwatoryjna 

Można wyróżnić trzy rodzaje klauzul salwatoryjnych. Jedną z nich jest tzw. klauzula prosta zwana czasem utrzymującą. Jej treść zazwyczaj sprowadza się do prostego postanowienia że: „nieważności poszczególnych postanowień umownych nie wpływa na ważność umowy w pozostałej części”. Jej zastosowanie jest jednak dość wątpliwe ze względu na treść normatywną art. 58 §3 k.c. Zgodnie ze wspomnianą regulacją jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.

Mając to na uwadze, wprowadzenie do umowy prostej klauzuli salwatoryjnej jest raczej zbyteczne. Jeżeli jednak strony zdecydują się na wprowadzenie tego rodzaju klauzuli do umowy, może ona stanowić rodzaj wskazówki interpretacyjnej. W przypadku, gdy taka klauzula występuje w umowie, łatwiej jest bowiem udowodnić, że strony, pomimo nieważności części jej postanowień, i tak dokonałyby tej czynności. 

Klauzula salwatoryjna zastępująca

Innym rodzajem klauzul salwatoryjnych jest tzw. klauzula zastępująca. Wprowadzenie takiej klauzuli do umowy zakłada, że w miejsce nieważnych postanowień wchodzą nowe, uprzednio ustalone przez strony postanowienia. W takim przypadku strony, już przed zawarciem umowy, muszą być świadome, że legalność zawartych w niej postanowień jest wątpliwa. Takie rozwiązanie pozwala na zaoszczędzenie czasu, niezbędnego na ewentualne renegocjowanie umowy.

W praktyce stosowanie klauzul rezerwowych w umowach następuje niezmiernie rzadko. Spowodowane jest to przede wszystkim trudnością określenia z góry nowych postanowień, które mają zastąpić wadliwe ustalenia stron.

Klauzula salwatoryjna ustalająca 

Trzecią, a zarazem najbardziej popularną i użyteczną, klauzulą salwatoryjną jest tzw. klauzula ustalająca. W swojej budowie może przypominać klauzulę zastępującą, bowiem również należy ona do grupy klauzul rezerwowych. Istotną różnicą jest przy tym to, że w przypadku klauzuli ustalającej strony z góry nie postanawiają o nowej treści umowy.

Poprzez klauzule ustalającą strony, w przypadku stwierdzenia nieważności części umowy, zobowiązują się do podjęcia negocjacji w celu ustalenia postanowień zastępczych. Ten rodzaj klauzuli salwatoryjnej w efekcie prowadzi więc do wprowadzenia nowych postanowień w drodze konsensusu stron. 

Klauzula ta ma więc zastosowanie w największej ilości przypadków. Strony mogą podjąć negocjacje np. w sytuacji, gdy sąd zakwestionuje legalność danego postanowienia umownego. Co więcej, wydaje się również, że strony mogą renegocjować postanowienia, nawet w przypadku przyjęcia jednolitego zdania przez przedstawicieli doktryny co do ważności rozwiązań wynikających z łączącej je umowy.

Klauzule ustalające są również dobrym rozwiązaniem przy ewentualnym stosowaniu przez sąd art. 58 §3 k.c. Z ich istoty wynika bowiem wprost, że strony zawarłyby umowę także bez zawartych w niej nieważnych postanowień. 

Klauzula salwatoryjna – którą z nich wybrać?

Zastrzeżenie w treści czynności prawnej klauzuli salwatoryjnej jest z pewnością dobrym rozwiązaniem. Przy każdorazowym jej konstruowaniu należy jednak pamiętać o treści art. 58 k.c. Klauzula ta będzie musiała być zgodna z zasadami współżycia społecznego, nie może być przy tym sprzeczna z ustawą, a także prowadzić do jej obejścia.

W mojej opinii najlepszym rozwiązaniem jest skorzystanie w umowach z klauzuli ustalającej. Co prawda może ona czasami być trudna do realizacji z powodu wystąpienia ewentualnych problemów podczas negocjacji nowych postanowień. Jednakże z pewnością pozwala ona stronom na wyrażenie ich woli w możliwie najpełniejszy sposób, zważywszy na zmienione warunki faktyczne.

Źródła:

  • System Prawa Prywatnego tom 2, red. prof. dr hab. Zbigniew Radwański, prof. dr hab. Adam Olejniczak 2019
  • Standardowe klauzule umowne: adaptacyjne, salwatoryjne, merger, interpretacyjne oraz pactum de forma dr Radosław Strugała, 2013
  • Klauzula salwatoryjna, Monitor prawniczy 2004, nr.22
chevron-down
Copy link