Prawo babć i dziadków

W przedmiotowej sprawie Europejski Trybunał Sprawiedliwości odpowiedział na pytanie prejudycjalne dotyczące kwestii pojęcia „prawa do osobistej styczności z dzieckiem” – Artykuł 1 ust. 2 lit. a) i art. 2 pkt 7 i 10 – Prawo babć i dziadków do osobistej styczności z dzieckiem.

Poprzez swe pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży do zbadania, czy prawo babć i dziadków do osobistej styczności z dzieckiem jest objęte zakresem stosowania rozporządzenia nr 2201/2003, aby określić, czy ustalenie sądu mającego jurysdykcję, aby orzec w przedmiocie powództwa dotyczącego wspomnianego prawa do osobistej styczności z dzieckiem, takiego jak powództwo wniesione przez N. Valchevą, powinno być przeprowadzone na podstawie tego rozporządzenia, czy też na podstawie reguł prawa prywatnego międzynarodowego.

W pierwszej z przywołanych sytuacji sądami mającymi jurysdykcję są, co do zasady i zgodnie z art. 8 rozporządzenia nr 2201/2003, sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko ma miejsce zwykłego pobytu w chwili wniesienia sprawy do sądu. W niniejszym wypadku, zgodnie z informacjami zawartymi w postanowieniu odsyłającym, jurysdykcję mają sądy greckie.

W drugiej z przywołanych sytuacji sądy krajowe powinny rozpatrzyć, czy mają jurysdykcję, na podstawie reguł prawa prywatnego międzynarodowego.

Pojęcie "prawa do osobistej styczności z dzieckiem"

W rozporządzeniu nr 2201/2003 nie uściślono, czy zdefiniowane w art. 2 pkt 10 pojęcie „prawa do osobistej styczności z dzieckiem” obejmuje prawo babć i dziadków do osobistej styczności z dzieckiem.

Pojęcie to należy interpretować w sposób autonomiczny, uwzględniając jego brzmienie, systematykę i cele rozporządzenia nr 2201/2003, w szczególności w świetle prac przygotowawczych związanych z tym rozporządzeniem, a także pozostałych aktów prawa Unii i prawa międzynarodowego.

Co się tyczy brzmienia art. 2 pkt 10 rozporządzenia nr 2201/2003 należy stwierdzić, że prawo do osobistej styczności z dzieckiem zdefiniowano szeroko. Obejmuje ono prawo do zabrania dziecka na ograniczony okres do innego miejsca niż miejsce zwykłego przebywania.

W definicji tej nie określono żadnego ograniczenia w odniesieniu do osób mogących skorzystać ze wspomnianego prawa do osobistej styczności z dzieckiem.

Aby określić, czy babcie i dziadkowie zaliczają się do osób, których dotyczy wspomniana definicja, należy uwzględnić zakres stosowania rozporządzenia nr 2201/2003, określony w art. 1 ust. 1 lit. b) tego rozporządzenia, na mocy którego to przepisu rozporządzenie ma zastosowanie do przyznawania, wykonywania, przekazywania pełnego lub częściowego pozbawienia odpowiedzialności rodzicielskiej.

Ponadto pojęcie prawa do osobistej styczności z dzieckiem zawarto w szczególności w art. 1 ust. 2 lit. a) oraz w art. 2 pkt 7 rozporządzenia nr 2201/2003.

Odpowiedzialność rodzicielska

W art. 1 ust. 2 lit. a) tego rozporządzenia uściślono, że dziedziny objęte odpowiedzialnością rodzicielską dotyczą w szczególności:

  • prawa do sprawowania pieczy nad dzieckiem,
  • prawa do osobistej styczności z dzieckiem.

Zgodnie z art. 2 pkt 7 rozporządzenia, odpowiedzialność rodzicielska to ogół praw i obowiązków, które zostały przyznane osobie fizycznej lub prawnej:

  • orzeczeniem,
  • z mocy prawa lub
  • poprzez prawnie wiążące porozumienie, dotyczące osoby lub majątku dziecka.

Pojęcie to obejmuje w szczególności pieczę na dzieckiem oraz prawo do osobistej styczności z dzieckiem.

Rozporządzenie nr 2201/2003

W świetle powyższych przepisów należy wskazać, że w rozporządzeniu nr 2201/2003 nie wyłączono wyraźnie możliwości objęcia zakresem stosowania tego rozporządzenia prawa babć i dziadków do osobistej styczności z ich wnukami.

Należy także uwzględnić zamierzony w ramach rozporządzenia nr 2201/2003 cel.

Jak wynika z preambuły tego rozporządzenia, ma ono na celu utworzenie przestrzeni sprawiedliwości opartej na zasadzie wzajemnego uznawania orzeczeń sądów poprzez ustanowienie reguł regulujących jurysdykcję, uznawanie i wykonywanie orzeczeń wydanych w dziedzinie odpowiedzialności rodzicielskiej.

Zgodnie z motywem 5 wspomnianego rozporządzenia obejmuje ono „wszystkie” orzeczenia w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej.

Spośród tych orzeczeń, zgodnie z motywem 2 tego rozporządzenia, orzeczenia dotyczące prawa do osobistej styczności z dzieckiem są traktowane priorytetowo.

Dokument roboczy Komisji z dnia 27 marca 2001 roku

Z dokumentu roboczego Komisji z dnia 27 marca 2001 r. dotyczącego wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej [COM(2001) 166 wersja ostateczna] wynika, że prawodawca Unii dążył do ustalenia, jakie osoby mogą sprawować odpowiedzialność rodzicielską lub korzystać z prawa do osobistej styczności z dzieckiem. Rozważył on szereg możliwości. W szczególności ograniczenie kręgu tych osób do jednego z rodziców dziecka. Jak też, przeciwnie, brak jakichkolwiek ograniczeń dotyczących określonych osób. W dokumencie tym wspomniano w szczególności babcie i dziadków, odnosząc się do projektu konwencji Rady Europy dotyczącej osobistych stosunków z dziećmi, w której uznano prawo dzieci do utrzymywania osobistych stosunków nie tylko z rodzicami, lecz także z innymi osobami mającymi powiązania rodzinne, takimi jak babcie i dziadkowie. Ostatecznie prawodawca Unii wybrał opcję, zgodnie z którą żaden przepis nie powinien ograniczać liczby osób mogących sprawować odpowiedzialność rodzicielską lub korzystać z prawa do osobistej styczności z dzieckiem.

Rozszerzenie zakresu stosowania rozporządzenia

Jak wskazał rzecznik generalny w pkt 65 opinii, w świetle prac przygotowawczych związanych z rozporządzeniem nr 2201/2003, należy stwierdzić, że prawodawca Unii zamierzał rozszerzyć zakres stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1347/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej za dzieci obojga małżonków, który był ograniczony do sporów dotyczących rodziców, oraz że rozważał wszelkie orzeczenia dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej – i, w konsekwencji, orzeczenia dotyczące prawa do osobistej styczności z dzieckiem – niezależnie od statusu osób mogących wykonywać to prawo, nie wyłączając babć i dziadków.

Z powyższej analizy wynika, że określone w art. 1 ust. 2 lit. a) i w art. 2 pkt 7 i 10 rozporządzenia nr 2201/2003 pojęcie prawa do osobistej styczności z dzieckiem należy rozumieć jako dotyczące nie tylko prawa rodziców do osobistej styczności z dzieckiem, lecz także prawa pozostałych osób, z którymi dziecko powinno utrzymywać stosunki osobiste, w szczególności prawa babć i dziadków. Bez względu na to, czy chodzi o osoby uprawnione z tytułu odpowiedzialności rodzicielskiej.

Z powyższego wynika, że pozew babć i dziadków dotyczący przyznania im prawa do osobistej styczności z wnukami jest objęty zakresem stosowania art. 1 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 2201/2003 i, w konsekwencji, zakresem stosowania tego rozporządzenia.

Należy także podkreślić, że gdyby prawo do osobistej styczności z dzieckiem nie dotyczyło wszystkich tych osób, kwestie dotyczące tego prawa mogłyby być określone nie tylko przez sąd wskazany zgodnie z rozporządzeniem nr 2201/2003, lecz także przez inne sądy, które uznałyby, iż mają jurysdykcję na podstawie reguł prawa prywatnego międzynarodowego. Mogłyby zostać przyjęte orzeczenia sprzeczne, a nawet niedające się pogodzić, ponieważ przyznanie prawa do osobistej styczności z dzieckiem danemu krewnemu mogłoby naruszać prawa do osobistej styczności przyznane osobie uprawnionej z tytułu odpowiedzialności rodzicielskiej.

Prawo do osobistej styczności dla dziadków narusza prawa rodzica

Jak wskazał rzecznik generalny w opinii, prawo do osobistej styczności osoby innej niż rodzice może ingerować w ich prawa i obowiązki. W niniejszej sprawie dotyczy to prawa ojca do sprawowania pieczy nad dzieckiem i prawa matki do osobistej styczności z dzieckiem. W konsekwencji w celu uniknięcia sprzecznych ze sobą środków i w najlepszym interesie dziecka konieczne jest, aby co do zasady w przedmiocie prawa do osobistej styczności z dzieckiem orzekał ten sam sąd – a mianowicie sąd miejsca zwykłego pobytu dziecka.

W świetle wszystkich powyższych rozważań na zadane pytanie prejudycjalne należy udzielić następującej odpowiedzi: pojęcie „prawa do osobistej styczności z dzieckiem”, o którym mowa w art. 1 ust. 2 lit. a) oraz w art. 2 pkt 7 i 10 rozporządzenia nr 2201/2003, należy interpretować w ten sposób, że obejmuje ono prawo babć i dziadków do osobistej styczności z ich wnukami.

Reasumując, pojęcie „prawa do osobistej styczności z dzieckiem”, o którym mowa w art. 1 ust. 2 lit. a) oraz w art. 2 pkt 7 i 10 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, należy interpretować w ten sposób, że obejmuje ono prawo babć i dziadków do osobistej styczności z ich wnukami.