Leczenie bez zgody pacjenta – czy jest możliwe?

26 sierpnia 2020
hello world!

Obecnie dużą popularnością cieszy się medycyna naturalna, zwana także niekonwencjonalną. Kto z nas nie słyszał bowiem o akupunkturze lub homeopatii? W rezultacie coraz więcej ludzi odmawia poddania się „tradycyjnym” metodom leczenia. Zarówno w środowisku lekarzy, jak i zwykłych ludzi są to działania niewątpliwie kontrowersyjne. Podstawą działania lekarza jest co do zasady zgoda pacjenta. Lekarz, który podejmuje działania bez zgody lub z jej przekroczeniem, może ponieść odpowiedzialność cywilną lub nawet karną. Czy zgoda pacjenta na leczenie jest zawsze potrzebna? Czy leczenie bez zgody pacjenta jest możliwe? Co z leczeniem psychiatrycznym? Jak te kwestie regulują przepisy prawa?

Podstawa leczenia – zgoda na leczenie

Kwestię zgody na podjęcie leczenia reguluje ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zgodnie z nią pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody. Może to uczynić po uzyskaniu informacji o swoim stanie zdrowia, rozpoznaniu, wskazaniu proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych. Należy także wskazać przewidywane następstwa zastosowania owych metod albo ich zaniechania. W związku z tym także wyniki leczenia oraz rokowania. Pacjent ma wówczas prawo do wyrażenia zgody na przeprowadzenie badania lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych przez lekarza (art. 17 ust. 1 upp).

Podsumowując, lekarz powinien na początku poinformować pacjenta o celu, charakterze, konsekwencjach i ryzyku, czyli wszystkim tym, co wiąże się z zabiegiem medycznym.

Podstawa leczenia – zgoda na leczenie cz. 2

Zgoda powinna być wyrażona przed podjęciem odpowiedniego zabiegu. Pacjent ma możliwość w każdym czasie wycofać swoją zgodę. Bezsprzecznie decydowanie pacjenta o swoim leczeniu jest jednym z jego podstawowych praw.

Podsumowując, zgoda pacjenta na udzielenie mu świadczenia zdrowotnego musi spełnić następujące warunki:

  • osoba udzielająca zgody musi być uprawniona do jej udzielenia,
  • wyrażenie zgody musi być wynikiem swobodnej decyzji osoby je składającej; osoba ta musi należycie rozpoznać okoliczności faktyczne,
  • zgoda powinna być wyrażona w stosownej, przewidzianej prawem formie.

Akceptacja nie może natomiast objąć szkody wynikłej z winy lekarza, ponieważ pacjent zakłada, że postępowanie lekarza jest staranne i zgodne z zasadami wiedzy medycznej.

Z ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta wynika bowiem, że pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej.

Kto wyraża zgodę na leczenie?

Zasadą jest – zgodnie z art. 32 ustawy o zawodzie lekarza – że zgodę na przeprowadzenie badania lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych wyraża pacjent. W doktrynie wskazuje się, że pojęcie „pacjent” należy rozumieć szeroko. W związku z tym jest to nie tylko osoba chora, ale także każda osoba badana bądź ta, której udzielane jest jakiekolwiek świadczenie zdrowotne. Osoby pełnoletnie, co do zasady, mogą samodzielnie podejmować decyzje odnośnie swojego leczenia.

Od powyższej definicji przewidziano jednak wyjątki.

  • Jeżeli pacjent jest małoletni (nie ukończył 18 lat) lub niezdolny do świadomego wyrażenia zgody, wymagana jest zgoda jego przedstawiciela ustawowego (rodziców, opiekunów lub kuratora).
  • W momencie, kiedy pacjent nie ma przedstawiciela ustawowego lub porozumienie się z nim jest niemożliwe – wymagana jest zgoda sądu opiekuńczego.
  • Jeżeli zachodzi potrzeba przeprowadzenia badania osób wyżej wymienionych, możliwa jest zgoda wyrażona przez opiekuna faktycznego.

Warto wskazać, że poprzez badanie należy rozumieć podstawowe czynności lekarza.

Brak zgody małoletniego na leczenie

Co jednak w przypadku, kiedy małoletni pacjent nie wyraża zgody na leczenie?

W takiej sytuacji, jeśli pacjent, który nie ukończył 16 lat, nie wyraża zgody na leczenie, a zgodę wyraził jego przedstawiciel ustawowy lub sąd opiekuńczy, lekarz powinien udzielić pomocy. Sąd opiekuńczy wyraża także zgodę w momencie, kiedy to 16-letni pacjent wyrazi zgodę, a jego przedstawiciel ustawowy – nie. Godne uwagi jest to, że brak zgody pacjenta poniżej 16. roku życia nie stanowi podstawy odpowiedzialności karnej lekarza (art.192 kk).

W przypadku osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej zgodę wyraża przedstawiciel ustawowy tej osoby. Ponadto jeżeli ta osoba jest w stanie rozeznać sytuację i wypowiedzieć swoją opinię, powinna także wyrazić na to zgodę. Pacjent, który ukończył 16 lat, także musi wyrazić swoją zgodę. Ulega to zmianie w przypadku choroby psychicznej bądź upośledzenia umysłowego. Jeżeli małoletniego, który ukończył 16 lat, osobę ubezwłasnowolnioną albo pacjenta dotknęły te choroby, a są w stanie rozeznać sytuację i sprzeciwiają się czynnościom medycznym, to oprócz jego zgody wymagana jest zgoda sądu opiekuńczego. Jeśli pacjent nie posiada przedstawiciela ustawowego, opiekuna faktycznego lub porozumienie z nimi jest niemożliwie, lekarz powinien przed przeprowadzeniem zabiegu uzyskać zgodę sądu opiekuńczego.

Ważny stopień dojrzałości, a nie dowód tożsamości

Powyższe przepisy wskazują, że zgodę na leczenie musi wyrazić osoba, która jest zdolna do jej wyrażenia. Udzieli jej zatem pacjent, którego stan zdrowia pozwala na prawidłowe rozeznanie swojej sytuacji oraz przyjęcie ze zrozumieniem udzielanych mu informacji. W takiej sytuacji pacjent jest w stanie podjąć odpowiednią decyzję co do określonych działań medycznych. Przede wszystkim to lekarz powinien jednak ocenić stan zdrowia fizycznego i psychicznego pacjenta.

Podsumowując, pacjent, by wyrazić ważną zgodę, musi posiadać pewien stopień dojrzałości. Musi on pozwalać na rozeznanie własnego położenia oraz konsekwencje, które wiążą się z poddaniem (lub niepoddaniem) się zabiegowi lekarskiemu. Tak więc o ważności zgody nie decyduje uzyskanie 18. roku życia.  

Jak wyrazić zgodę na leczenie?

Przepisy prawa nie regulują formy, w jakiej należy wyrazić zgodę na leczenie. W związku  z tym pacjent może wyrazić zgodę także ustnie lub poprzez inne zachowania, które w sposób wystarczający ujawniają jego wolę.

Zabieg operacyjny albo metoda leczenia/diagnostyki, która stwarza podwyższone ryzyko dla pacjenta, mogą być natomiast wykonane jedynie po uzyskaniu pisemnej zgody. Oczywiście, lekarz ma obowiązek udzielić wszelkich informacji pacjentowi przed podjęciem decyzji co do ryzykownego zabiegu.

Pisemna zgoda powinna zawierać określone elementy:

  • rodzaj zabiegu, jakiemu ma się poddać pacjent.
  • wskazanie metody, która została wybrana.
  • oświadczenie pacjenta dot. zapoznania się z typowymi i możliwymi powikłaniami, powikłaniami nietypowymi oraz ryzyku i następstwach zabiegu.
  • własnoręczny podpis pacjenta i lekarza, który odbiera zgodę (jeśli pacjent nie może podpisać zgody własnoręcznie, podpis za niego składają osoby potwierdzające jego wolę; dodatkowo wskazują przyczyny braku podpisu chorego pacjenta).

Warto przybliżyć także wyrok Sądu Najwyższego o sygn. Akt. II CK 303/04, OSP 2005/11/131: Ciężar dowodu wykonania ustawowego obowiązku udzielenia pacjentowi lub jego ustawowemu przedstawicielowi przystępnej informacji, poprzedzającej wyrażenie zgody na zabieg operacyjny (art. 31 ust. 1 w zw. z art. 34 ust. 2 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza, Dz. U. z 2002 r., Nr 21, poz. 204 ze zm.), spoczywa na lekarzu.

Czy możliwe jest leczenie bez zgody pacjenta?

Odpowiadając najkrócej: tak. W polskim prawie istnieje możliwość leczenia bez zgody pacjenta.

Zgodnie z ustawą o zawodzie lekarza i lekarza dentysty badanie lub udzielenie pacjentowi innego świadczenia zdrowotnego bez jego zgody jest dopuszczalne w następujących sytuacjach:

  • gdy występuje przypadek niecierpiący zwłoki (art. 30 uzl), lub
  • jeżeli:
    • pacjent wymaga niezwłocznej pomocy lekarskiej, a ze względu na stan zdrowia lub wiek nie może wyrazić zgody i nie ma możliwości porozumienia się z jego przedstawicielem ustawowym lub opiekunem faktycznym (art. 33 ust. 1);
    • przedstawiciel ustawowy pacjenta małoletniego, ubezwłasnowolnionego bądź niezdolnego do świadomego wyrażenia zgody jej nie wyraża a zwłoka spowodowana postępowaniem w sprawie uzyskania zgody sądu opiekuńczego groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia (art. 34 ust.7);
    • w trakcie wykonywania zabiegu operacyjnego albo stosowania metody leczniczej lub diagnostycznej wystąpią okoliczności, których nieuwzględnienie groziłoby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkim uszkodzeniem ciała lub ciężkim rozstrojem zdrowia, a nie ma możliwości niezwłocznie uzyskać zgody pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego, lekarz ma prawo zmienić zakres zabiegu bądź metody leczenia lub diagnostyki (art. 35 ust. 1 uzl);
    • pacjent wcześniej wyraził zgodę na zabieg;
    • znajdziemy przy pacjencie oświadczenia woli, które dotyczą postępowania medycznego w określonej sytuacji (np. „nie resuscytować”, postanowienie SN z dnia 27 października 2005 r., sygn. akt III CK 155/05).

Co dalej?

W związku z tym lekarz, podejmując decyzję o czynnościach medycznych, powinien skonsultować się z innym lekarzem. Medyk odnotowuje te okoliczności w dokumentacji medycznej pacjenta.

Wszystkie powyższe sytuacje dotyczą pacjentów dorosłych, a także małoletnich. Jeżeli dokona on zabiegu na osobie małoletniej, powinien on zawiadomić także sąd opiekuńczy lub jego przedstawiciela ustawowego. Zwrócić należy uwagę na fakt, że przepis ten odnosi się wyłącznie do przypadków szczególnych, zagrożenia życia lub zdrowia.

Podsumowując, gdy medyk dokonałby czynności bez zgody pacjenta lub innych uprawnionych, to nie popełnia występku stypizowanego w art. 192 kk. Oczywiście, uprawnienia te powinny być rozwiązaniami ostatecznymi. Przede wszystkim należy rozważyć dwie wartości. Z jednej strony ratowanie życia i zdrowia pacjentów, które wymagają niejednokrotnie szybkich decyzji, a z drugiej – decyzje podjęte po konsultacji z zainteresowanymi. W przypadku zagrożeniu życia lub zdrowia te drugie z pewnością schodzą na plan dalszy.

Czy możliwe jest leczenie psychiatryczne bez zgody pacjenta?

Leczenie psychiatryczne jest istotnie sprawą bolesną. Zgodnie z preambułą do ustawy o ochronie zdrowia psychicznego zdrowie psychiczne jest fundamentalnym dobrem osobistym człowieka. Ochrona praw osób z zaburzeniami psychicznymi należy natomiast do obowiązków państwa.

Posiłkując się art. 12 ustawy: wybór rodzaju i metod postępowania leczniczego wymaga brania pod uwagę celów zdrowotnych, interesów oraz innych dóbr osobistych osób z zaburzeniami psychicznymi. Ważne jest także dążenie do osiągnięcia poprawy stanu zdrowia w sposób jak najmniej uciążliwy. W wyniku czego – przymusowe leczenie stanowi środek ostateczny.

Zasadą jest, że badanie, przyjęcie do szpitala psychiatrycznego i leczenie wymagają zgody pacjenta wyrażonej na piśmie (art. 22 uozp). Warto wskazać, jak ważna w tym przypadku jest zasada dobrowolności.

Podsumowując, zgoda pacjenta musi być czynna i świadoma. Jest ona udzielana na podstawie dobrze rozeznanej i odpowiednio przekazanej informacji. Lekarz ma obowiązek przekazać informacje dot. celu przyjęcia do szpitala psychiatrycznego, stanu zdrowia, proponowanych czynności diagnostycznych oraz dających się przewidzieć skutków tych działań lub zaniechania (art. 3 pkt. 4 uozp). Co istotne, informacja musi być konkretna. Powinna zawierać szczegóły dot. przebiegu leczenia. Lekarz, który nie udzieli wyczerpującej informacji i zrezygnuje z uzyskania zgody pacjenta, narusza dobro fundamentalne, jakim jest zdrowie psychiczne człowieka. Oczywiście personel medyczny także może dopuścić się tych nadużyć.

Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody pacjenta

Jest to sytuacja wyjątkowa, regulowana w art. 23 i 24 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z art. 24: Osoba, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych zagraża bezpośrednio swojemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, a zachodzą wątpliwości, czy jest ona chora psychicznie, może być przyjęta bez zgody wymaganej w art. 22 przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego, do szpitala w celu wyjaśnienia tych wątpliwości.

W związku z tym próba samobójcza, inne akty agresji, a także w niektórych przypadkach groźby ich dokonania mogą być brane pod uwagę.

Poprzez bezpośrednie zagrożenie należy rozumieć, że szkoda może wystąpić w każdym momencie lub bliskiej przyszłości. Ryzyko jej wystąpienia jest prawie pewne. Zagrożenie musi być przede wszystkim realne. Wiąże się także ze stanem zdrowia psychicznego pacjenta.

„Zagrożenie bezpieczeństwa” wymaga obiektywnej i rozsądnej oceny, która świadczy o istnieniu stanu zagrożenia. Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższej o sygn..akt II CRN 201/95 należy ustalić, czy konkretne zachowania osoby chorej psychicznie związane z tą chorobą zagrażają życiu lub zdrowiu.

Jednak…

Pacjent, aby został przyjęty do szpitala psychiatrycznego, musi być wcześniej zbadany przez lekarza psychiatrę. Lekarz, który przeprowadza badanie, powinien zasięgnąć opinii drugiego lekarza psychiatry lub psychologa. Dodatkowo lekarz, przeprowadzający badanie, musi wyjaśnić choremu przyczyny przyjęcia do szpitala bez zgody i poinformować go o jego prawach.

Ostateczną decyzję o przyjęciu do szpitala podejmuje jednak ordynator. Musi on zatwierdzić przyjęcie pacjenta w przeciągu 2 dni od momentu przyjęcia. Następnie ordynator w ciągu 72 godzin od chwili przyjęcia zawiadamia sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce siedziby szpitala (art. 23 ust. 4 uozp).

Konkludując, by potencjalny pacjent mógł być poddany leczeniu, wymagane jest ustalenie, czy jest osobą chorą psychicznie.

Przymusowe leczenie w szpitalu psychiatrycznym na wniosek osoby bliskiej

Leczenie w szpitalu psychiatrycznym może nastąpić także z inicjatywy małżonka, krewnych w linii prostej, rodzeństwa, przedstawiciela ustawowego lub osoby sprawującej faktyczną opiekę. Mają oni prawo złożyć odpowiedni wniosek do sądu opiekuńczego właściwego dla miejsca zamieszkania osoby chorej. Jest to możliwe nawet w momencie, gdy osoba odmawia dobrowolnego leczenia.

Przyczyny, które uzasadniają takie działanie, są wskazane przez ustawę i są to:

  • nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego tej osoby (a dotychczasowe zachowanie na to wskazuje);
  • niezdolność do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych przez daną osobę (dodatkowo uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia).

Co na to orzecznictwo?

Zgodnie z przyjętą linią orzeczniczą obie przesłanki muszą być spełnione łącznie. Jednak jest od tego wyjątek.

Prognoza, że umieszczenie w szpitalu wpłynie pozytywnie na stan zdrowia osoby chorej nie jest przesłanką orzeczenia o przymusowym umieszczeniu w szpitalu na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z 1994 r. – tak Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 27.02.2008 r. III CSK 318/07.

Sąd musi zatem ocenić skutki niezastosowania przymusowego leczenia wobec chorego. Wymagane jest załączenie do wniosku o przymusowe leczenie orzeczenia lekarza psychiatry, które szczegółowo uzasadnia potrzebę leczenia w szpitalu psychiatrycznym.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego można znaleźć następujące wyjaśnienia:

Orzeczenie o potrzebie przyjęcia osoby chorej psychicznie do szpitala psychiatrycznego na podstawie art. 29 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 535) sąd opiekuńczy może wydać wyłącznie wówczas, gdy dołączona do wniosku opinia, o jakiej mowa w art. 30 tej ustawy, nie zostanie podważona w toku postępowania. Przesłanką wydania takiego orzeczenia nie może więc być jedynie wyjaśnienie wątpliwości, czy osoba, wobec której toczy się postępowanie, jest w ogóle chora psychicznie i zachodzą dalsze przesłanki z art. 29 ust. 1 ustawy.

Pobyt w szpitalu psychiatrycznym

Osoba, która przebywa w szpitalu psychiatrycznym bez swojej zgody, a także jej przedstawiciel ustawowy, małżonek, rodzeństwo, krewni w linii prostej oraz osoba sprawująca faktyczną nad nią opiekę mogą żądać wypisania tej osoby ze szpitala psychiatrycznego, nie wcześniej jednak niż po upływie 30 dni od uprawomocnienia się postanowienia sądu opiekuńczego dot. przyjęcia do szpitala lub dalszego leczenia tej osoby bez jej zgody w tym szpitalu.

Zgodnie z art. 36 ust. 3: W razie odmowy wypisania, osoba przebywająca w szpitalu oraz odpowiednio inne osoby wymienione mogą wystąpić do sądu opiekuńczego, w którego okręgu znajduje się ten szpital, o nakazanie wypisania. Wniosek składa się w terminie 7 dni od powiadomienia tej osoby o odmowie wypisania oraz o terminie i sposobie złożenia wniosku.

Postępowanie przed sądem opiekuńczym w sprawie przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody pacjenta

Bieg postępowania zostaje wszczęty po zawiadomieniu kierownika szpitala psychiatrycznego o przyjęciu pacjenta bez jego zgody lub na podstawie wniosku. Sędzia, który wizytuje szpital psychiatryczny, powinien wysłuchać osoby przyjętej do szpitala. Musi to uczynić w przeciągu 2 dni od otrzymania zawiadomienia.

W momencie, kiedy sędzia stwierdzi, że pobyt danej osoby w szpitalu jest oczywiście bezzasadny – zarządza natychmiastowe wypisanie ze szpitala. Jeżeli tego nie uczyni – należy przeprowadzić rozprawę w sprawie przyjęcia do szpitala. Powinna się ona odbyć w ciągu 14 dni od dnia otrzymania zawiadomienia lub wniosku.

Warto w tym momencie podkreślić, że rozprawa może odbyć się w szpitalu, jeżeli:

  • jest to podyktowane interesem chorego;
  • pacjent nie może uczestniczyć w rozprawie w sądzie (ochrona praw pacjenta).

Osoba chora może być doprowadzona na rozprawę celem wysłuchania. Sąd może ustanowić dla niej adwokata z urzędu, jeżeli jego udział w sprawie jest potrzebny.

Postępowanie przed sądem opiekuńczym w sprawie przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody pacjenta cz. 2

Konieczną sprawą jest również uzyskanie opinii jednego lub kilku lekarzy psychiatrów co do osoby chorej. Wydaje się logiczne, że nie mogą być to osoby, które brały udział w podjęciu decyzji co do przyjęcia do szpitala. Wszystko to należy uczynić przed wydaniem postanowienia.

W sytuacji gdy osoba chora nie zgadza się z decyzją o przymusowym leczeniu wydaje się, że sąd powinien powołać kolejnego biegłego celem ustalenia, czy wydana opinia medyczna była prawidłowa – Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 11.12.2008 r. 34449/03.

W momencie przeprowadzenia postępowania sąd może wydać dwa postanowienia. Po pierwsze może zatwierdzić przyjęcie do szpitala, po drugie może orzec o braku podstaw do przyjęcia do szpitala. Od postanowienia sądu pierwszej instancji przysługuje apelacja.

Leczenie bez zgody pacjenta - rozszerzenie zakresu leczenia w trakcie zabiegu

A co w przypadku, kiedy w trakcie leczenia lekarz musi dokonać dodatkowych czynności medycznych?

Zgodnie z art. 35 ustawy o zawodzie lekarza, jeżeli w trakcie wykonywania zabiegu operacyjnego albo stosowania metody leczniczej lub diagnostycznej wystąpią okoliczności, których nieuwzględnienie groziłoby pacjentowi:

  • niebezpieczeństwem utraty życia;
  • ciężkim uszkodzeniem ciała lub ciężkim rozstrojem zdrowia;
  • a nie ma możliwości niezwłocznego uzyskania zgody pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego

to w rezultacie lekarz ma prawo, bez uzyskania tej zgody, zmienić zakres zabiegu bądź metody leczenia lub diagnostyki w sposób umożliwiający uwzględnienie tych okoliczności.

Obowiązek konsultacji i informacji

Sytuacja ta wymaga od lekarza prowadzącego konsultacji z drugim lekarzem, o ile to możliwe tej samej specjalności. Dodatkowo lekarz dokonuje właściwej adnotacji w dokumentacji medycznej. Oczywiście, lekarz musi poinformować o tym także pacjenta, przedstawiciela ustawowego, opiekuna faktycznego lub sąd opiekuńczy. 

Jest to bardzo istotne przy zabiegach chirurgicznych, gdy pacjent pozostaje w narkozie.

Inną kwestią jest podjęcie w trakcie zabiegu działań rozszerzających, które powodują podwyższone ryzyko lub godzą w integralność cielesną. Są one co do zasady niedopuszczalne. W przypadkach nagłych możliwe będzie skorzystanie z art. 35 ustawy o zawodzie lekarza. Warto wskazać, że przepis może być zastosowany, jeżeli zmiana zakresu zabiegu była nieprzewidywalna, a jej konieczność – nagła. Bezsprzecznie powinien lekarz poinformować pacjenta przed przystąpieniem do czynności o możliwych komplikacjach i owej zmianie. Możliwe wystąpienie komplikacji, które skutkują zmianą zakresu zabiegu oraz brak informacji, nie wyłączy odpowiedzialności lekarza za dokonanie zabiegu bez zgody pacjenta.

Odpowiedzialność karna za leczenie bez zgody pacjenta

Przyjmuje się bowiem, że przedmiot ochrony, jakim jest prawo pacjenta do samostanowienia w zakresie poddania się zabiegowi leczniczemu (M. Mozgawa, M. Kanadys-Marko, Zabieg leczniczy bez zgody pacjenta, Prok. i Pr. 2004, Nr 3, s. 26; Marek, Kodeks karny, 2007, s. 377), wymaga ochrony.

Jaką karę przewiduje Kodeks karny za leczenie bez zgody pacjenta? Posiłkując się art. 192, Kto wykonuje zabieg leczniczy bez zgody pacjenta, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Warto wskazać, że ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. Zgodnie z obowiązującą doktryną występek z art. 192 może być popełniony z zamiarem bezpośrednim, jak i ewentualnym. Zamiar bezpośredni występuje wówczas, gdy sprawca ma pełną świadomość, że nie została wyrażona zgoda na podejmowany zabieg leczniczy, a mimo to czynność taką wykonuje. Podczas gdy zamiar ewentualny zachodzi, gdy sprawca dokonuje zabiegu leczniczego, dopuszczając brak prawnie wymaganej zgody  (Wojciechowski, Kodeks karny, 2000, s. 364; Góral, Kodeks karny, 2007, s. 326; T. Bojarski, w: Bojarski, Michalska-Warias, Piórkowska-Flieger, Szwarczyk, Kodeks karny, 2011, s. 429).

Sąd Najwyższy w swoim postanowieniu (sygn. Akt III KK 14/15) wskazał, jakie znamiona z art. 192 musi wypełnić przestępstwo, by zostało tak stypizowane. Stwierdził on, że miarodajna, legalizująca działanie lekarza zgoda pacjenta na wykonanie zabiegu leczniczego to taka zgoda, która stanowi wyraz jego własnej, świadomej (zarówno od strony zdolności psychofizycznej udzielającego zgody, jak i rozważenia niezbędnych jej przesłanek) oraz swobodnej i dobrowolnej (nieobciążonej wadą błędu, czy przymusu) decyzji.

„Uświadomiona” zgoda wyrazem świadomej woli pacjenta

Godne uwagi jest także to, że prawidłowa, „uświadomiona” zgoda na zabieg leczniczy stanowi wyraz świadomej woli pacjenta. Jest to istotne w kontekście zdolności pojmowania i rozumienia udzielającego zgody oraz dobrowolności decyzji (bez obciążenia błędem czy przymusem). 

W rezultacie brak któregokolwiek z elementów wypełniających istotę omawianej zgody oraz świadczących o samym fakcie jej udzielenia należy traktować jako równoznaczny z wykonaniem tego zabiegu bez zgody. Jest to jednoznaczne z popełnieniem występku z art. 192 kk.

A co w przypadku, kiedy nasza zgoda nie jest udokumentowana?

Również ta sytuacja była przedmiotem powyższego orzeczenia SN. Sąd Najwyższy wskazał, że nieudokumentowanie na piśmie zgody pacjenta na wykonanie zabiegu leczniczego (określonego w art. 34 ust. 1 ustawy z 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty), faktycznie przez niego udzielonej w innej niż pisemna formie, nie mieści się w zakresie pojęcia „bez zgody”, w zgodzie z art. 192 kk.

W związku z tym skuteczna obrona i prawidłowo wskazane fakty, przy braku pisemnej zgody na zabieg, mogą spowodować wyłączenie odpowiedzialności karnej lekarza.

Odpowiedzialność cywilna za leczenie bez zgody pacjenta

Lekarz, który zdecydował się na leczenie bez zgody pacjenta, może także ponieść odpowiedzialność cywilną. W tym momencie to kodeks cywilny jest podstawą tej odpowiedzialności. Zgodnie z nim każdy, kto wyrządzi drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.

Zawinione zachowanie osoby, która wyrządziła szkodę, musi spełniać następujące przesłanki:

  • zawinione zachowanie jest źródłem powstania szkody;
  • zachowanie może polegać na działaniu, jak i zaniechaniu działania, do którego sprawca był zobowiązany;
  • zachowanie jest działaniem bezprawnym.

Jaka jest natomiast charakterystyka szkody?

Szkodą jest każdy uszczerbek w dobrach prawnie chronionych. Może on przybrać dwie formy. W rezultacie są to: uszczerbek materialny na osobie lub mieniu (jest to szkoda majątkowa) lub krzywda rozumiana jako cierpienie fizyczne i psychiczne (szkoda niemajątkowa).

Podsumowując, lekarz odpowiada na drodze cywilnej w sytuacji, gdy jego zachowanie (będące działaniem lub zaniechaniem) jest sprzeczne z prawem, zasadami etyki lekarskiej lub zasadami współżycia społecznego. 

Oczywiście szkoda może dotyczyć pacjenta bezpośrednio np. w przypadku źle przeprowadzonego zabiegu medycznego. Chociaż w wyniku np. śmierci pacjenta wyrządzona jest pośrednio także jego bliskim. Wynika to z tego, że wskutek śmierci bezpośrednio poszkodowanego szkodę mogą ponieść także inne osoby. Przykładem może być śmierć ojca rodziny, który był jej jedynym żywicielem.

Sprawcę szkody można nazwać winnym, gdy jego zachowanie jest niewłaściwe. Musi to być stwierdzone zarówno w sposób obiektywny, jak i subiektywny.

Kiedy lekarz odpowiada cywilnie?

Bezsprzecznie, obiektywne będzie to, że lekarz naruszył obowiązujące przepisy lub reguły wynikające z zasad wiedzy medycznej i doświadczenia zawodowego. Subiektywność natomiast to negatywna ocena zachowania lekarza, która wynika z obowiązujących go przepisów, zasad i reguł.

Wyrządzona szkoda może wynikać także z niedbalstwa lekarza. Lekarz może bowiem nie dochować należytej staranności, która wymagana jest w konkretnych sytuacjach.

Lekarz, podejmując leczenie, musi korzystać ze wszystkich zasobów dostępnej wiedzy oraz staranności. By prawidłowo ocenić stopień staranności lekarza w konkretnej sprawie, należy przyjąć abstrakcyjny wzorzec postępowania. W rezultacie należy przyjąć, jak w tego typu warunkach postąpiłby inny lekarz. Dodatkowo warto mieć na uwadze to, czy jest to lekarz ogólny, czy specjalista.

Konkludując, jeżeli zachowanie lekarza mieści się w ustalonym abstrakcyjnym wzorcu, to nie można przypisać mu winy. Godne uwagi jest to, że lekarz odpowiada w bardzo szerokim stopniu za swoje działania. Jego wina obejmuje sam proces leczenia, a także inne zaniechania lub zaniedbania np. nieprzeprowadzenie badań, brak poinformowania pacjenta o poszczególnych badaniach.

Leczenie bez zgody pacjenta - ciąg przyczynowo-skutkowy

W przypadku spełnienia powyższych przesłanek możemy przejść do kolejnego istotnego zagadnienia. Jest nim związek przyczynowo-skutkowy między zawinionym zachowaniem lekarza a zaistniałą szkodą. W przypadku zaniechania lekarza związek przyczynowy polega na tym, że gdyby doszło do wymaganego w danych okolicznościach działania, szkoda nie powstałaby.

Warto wskazać, że zobowiązany do odszkodowania odpowiada jedynie za normalne następstwa swojego zaniechania, które doprowadziły do powstania szkody. Istotnie, na powstanie szkody może mieć wpływ wiele czynników. W wyniku czego niezbędne jest dokładne ustalenie zakresu odpowiedzialności lekarza.  

W jaki sposób natomiast Sąd Najwyższy odnosi się do związku przyczynowo-skutkowego?

Sąd Najwyższy (np. orzeczenie SN z dnia 17 czerwca 1969 roku, II CR 165/69) w swoich orzeczeniach wskazuje, że sąd nie ma obowiązku ustalenia pewnego związku przyczynowego pomiędzy zachowaniem lekarza a powstałą szkodą. Bowiem to już stwierdzenie wysokiego stopnia prawdopodobieństwa pomiędzy zaniedbaniem a szkodą jest wystarczające.

chevron-down
Copy link