Lichwa, czyli kodeksowy wyzysk kontrahenta

18 listopada 2019
hello world!

Wyzysk jest występkiem polegającym na wykorzystaniu przymusowego położenia innej osoby i zawarciu z nią umowy, nakładając na nią obowiązek niewspółmiernego świadczenia. Jakie konsekwencje tego czynu przewiduje polskie ustawodawstwo?

Czym jest lichwa?

Zgodnie ze słownikiem języka polskiego, „lichwa” oznacza pożyczanie pieniędzy na bardzo wysoki procent. Ustawodawca postanowił uregulować kwestię lichwy zarówno w przepisach prawa cywilnego, jak i prawa karnego. Celem tych pierwszych jest objęcie ochroną finansów poszkodowanych pożyczkobiorców. Te drugie z kolei mają za zadanie całkowicie odstraszyć nieuczciwych przedsiębiorców. Ewentualnie dotkliwie ich ukarać.

Wyzysk kontrahenta

Zgodnie z art. 304 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”), kto wyzyskując przymusowe położenie innej osoby fizycznej, prawnej albo jednostki organizacyjnej, która nie ma osobowości prawnej, zawiera z nią umowę, nakładając na nią obowiązek świadczenia niewspółmiernego ze świadczeniem wzajemnym, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Przymusowe położenie pokrzywdzonego

Istota karalnej lichwy wiąże się z dwoma kluczowymi okolicznościami. Mowa o wykorzystaniu przymusowego położenia innej osoby i doprowadzeniu jej do zawarcia umowy obligującej ją do spełnienia świadczenia niewspółmiernego do świadczenia wzajemnego. Osoba, która zawiera taką umowę, ma świadomość niekorzystnej dla niej treści zawieranej umowy. Nie jest to zatem osoba nieporadna czy też niedoświadczona. Wynika to właśnie z faktu, że sprawca świadomie musi wykorzystać przymusowe położenie drugiej strony i z tej też przyczyny dochodzi do zawarcia umowy zawierającej niekorzystne postanowienia dla drugiej jej strony. Bez wykazania tych okoliczności nie można mówić o dokonaniu przestępstwa lichwy (wyrok Sądu Najwyższego z 28 stycznia 2010 r., sygn. III KK 260/09).

Niewspółmierność świadczeń

Lichwa dotyczy wyłącznie umów wzajemnych, czyli umów o charakterze odpłatnym. Jednak na skutek okoliczności dotyczących pokrzywdzonego zawiera on umowę, w treści której zobowiązuje się do spełnienia świadczenia na rzecz drugiej strony, niewspółmiernego do świadczenia wzajemnego, które ma otrzymać lub otrzymał. Świadczenie może mieć dowolną postać. Może polegać na wydaniu lub wykonaniu określonego świadczenia majątkowego (usługa, towar, pieniądze itp.). Może równie dobrze wiązać się także z zaniechaniem określonej aktywności czy też ze znoszeniem określonego stanu.

Nierówność świadczeń musi być też oczywista w świetle zasad uczciwego obrotu. Należy bowiem pamiętać, że karalna lichwa jest wyjątkiem od istniejącej swobody kształtowania warunków umów. Stąd też z pewnością z wielką ostrożnością należy podchodzić do oceny karnej umów. Takich, których warunki nie zostały narzucone przez stronę silniejszą.

Przeczytaj również:
Czym jest oszustwo? Jakie są jego konsekwencje?

Istota przestępstwa lichwy

Dla bytu przestępstwa istotny jest wyłącznie fakt zawarcia niekorzystnej umowy, a nie jej wykonanie. Warunkiem uznania ustalenia w umowie nadmiernych korzyści jako karalnej lichwy jest jednak wykorzystanie przymusowego położenia drugiej strony. Przez pojęcie to należy rozumieć zagrożenie istotną dolegliwością. Oznacza to, że jest to okoliczność obiektywna. Subiektywne odczucia osoby zawierającej niekorzystną dla niej umowę nie powinny być tu zatem kryterium kluczowym.

Przymusowe położenie jest okolicznością obiektywną należącą do istoty przestępstwa lichwy. Przyczyny powstania takiego położenia są zatem dla bytu tego przestępstwa nieistotne. Przymusowość położenia osoby polega na tym, iż aktualne warunki jej życia kształtują się tak dalece niekorzystnie, że bezpośrednio grożą wielką szkodą. Dochodzi wówczas najczęściej do niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych własnych i rodziny. Aby tego uniknąć, jest ona skłonna do przyjęcia na siebie – w celu poprawienia swej sytuacji – pewnych zobowiązań. Nawet jeśli okażą się niewspółmiernie większe od pożądanych świadczeń wzajemnych innej osoby.

Istotą przymusowego położenia jest niezbędność uzyskania świadczenia, mającego to położenie poprawić lub zapobiec grożącej szkodzie (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 28 sierpnia 2014 r., sygn. II AKa 240/14). Nie ma zaś znaczenia, czy przymusowe położenie było skutkiem choćby nawet niestaranności osoby pokrzywdzonej (np. zawiniona groźba niewypłacalności), czy było ono wynikiem czynników całkowicie od niej niezależnych (np. ciężka choroba).

 

chevron-down
Copy link