Udziały w majątku wspólnym małżonków

W czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej majątek małżonków jest objęty wspólnością łączną. Wspólność ta ma charakter bezudziałowy. Z chwilą ustania tego stanu (np. poprzez orzeczenie rozwodu lub zawarcie umowy rozdzielności majątkowej), wspólność ta ulega przekształceniu we wspólność ułamkową.

Należy zwrócić uwagę na art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ustawodawca wprowadził zasadę równości udziałów małżonków w ich majątku wspólnym. Zasada ta działa niezależnie od tego, czy oboje małżonkowie uzyskują dochody powiększające majątek wspólny. Jedno z małżonków może pracować zawodowo, a drugie wykonywać czynności związane z wychowaniem dzieci i pracą we wspólnym gospodarstwie domowym.  Zasada ta stanowi wyraz art. 27 kro. Zgodnie z tym przepisem oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli.

Nierówność udziałów

Jednakże zasada równości udziałów w majątku wspólnym może zostać zmodyfikowana mocą orzeczenia Sądu. Każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku.

Tak więc, warunkiem ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym jest łączne spełnienie dwóch przesłanek. Pierwszą z nich jest: istnienie ważnych powodów. Drugą natomiast jest fakt  przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego w różnym stopniu. To na małżonku wnoszącym o ustalenie nierównych udziałów będzie spoczywał ciężar udowodnienia obu przesłanek.

Poza małżonkami z powództwem o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym mogą wystąpić spadkobiercy małżonka. Może się tak zdarzyć w sytuacji, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji. Co istotne, można żądać wyłącznie ustalenia nierównych udziałów całego majątku wspólnego.  Nie będzie uzasadnione żądanie ustalenia nierównych udziałów odnoszących się jedynie do niektórych składników tego majątku.

Ważne powody

Warto również odnieść się do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2005 roku. Sama dysproporcja wysokości zarobków małżonków nie stanowi wystarczającej podstawy do stwierdzenia, że zaistniały ważne powody ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym (sygn. akt., III CK 469/04).

W orzecznictwie zdefiniowano ważne powody na gruncie omawianego unormowania jako okoliczności, które oceniane z punktu widzenia zasad współżycia społecznego sprzeciwiają się przyznaniu jednemu z małżonków korzyści z tej części majątku wspólnego, do której powstania ten małżonek nie przyczynił się.

Podkreśla się przy tym, że ocena ważnych powodów ma nie tylko aspektu majątkowego. Równie ważna jest tutaj strona etyczna. Wyraża się to w postulacie dokonywania oceny stanu rzeczy przy uwzględnieniu zasad współżycia społecznego. Wskazano jednak trafnie, że nie chodzi tu o winę w rozkładzie pożycia. Mowa o winie odnoszonej do nieprzyczyniania się lub przyczyniania się w mniejszym stopniu, niż to wynika z możliwości małżonka (Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2018 r., sygn. akt: II CNP 11/17).

Przyczynienie się do powstania majątku

Przez przyczynienie się do powstania majątku należy rozumieć całokształt starań małżonków o zaspokojenie potrzeb rodziny. Stosownie do postanowień kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.

Pojęcie przyczynienia się do powstania majątku w rozumieniu art. 43 § 2 k.r.o. obejmuje także powiększenie majątku przez jednego z małżonków w wyniku zdarzenia losowego. Takie zdarzenie nie nastąpiłoby bez podjęcia przezeń określonego działania (Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2013 r., sygn. akr: IV CSK 553/12).

Co istotne, ugruntowana została również pewna zasada. Mianowicie, tylko w okolicznościach rażącego lub uporczywego nieprzyczyniania się do powstania majątku wspólnego, pomimo posiadanych sił oraz możliwości zarobkowych, drugi małżonek może żądać ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym (postanowienie SN z dnia 30 listopada 1972 r., sygn. akt: III CRN 235/72).