Narażenie na niebezpieczeństwo – kto korzysta z ochrony i w jakich sytuacjach?

9 kwietnia 2020
hello world!

Życie i zdrowie człowieka są najwyższą wartością w hierarchii dóbr prawnych, czego wyrazem jest  ich szczególna, wzmożona ochrona obowiązującymi regulacjami prawnymi. Ochronę tę zapewniają liczne przepisy określające odpowiedzialność za naruszenie tych dóbr. Jak narażenie na niebezpieczeństwo reguluje Kodeks karny?

Narażenie na niebezpieczeństwo

Zgodnie z art. 160 § 1 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”), kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Przedmiotem opisywanego przestępstwa są więc życie i zdrowie. Jak wskazał Sąd Najwyższy, ochrona życia i zdrowia człowieka rozpoczyna się z momentem wystąpienia skurczów macicy, powodujących postęp porodu (początek porodu), w wypadku operacyjnego zabiegu cesarskiego cięcia kończącego ciążę – z podjęciem czynności zmierzających do przeprowadzenia tego zabiegu (uchwała Sądu Najwyższego z 26 października 2006 r., sygn. I KZP 18/06).

Przestępstwo skutkowe

Przestępstwo z art. 160 kk jest tzw. przestępstwem materialnym (skutkowym). Oznacza to, że do jego znamion należy skutek w postaci niebezpieczeństwa dla życia i zdrowia. Skutek czynu zabronionego określonego w tym przepisie może urzeczywistniać się także w zwiększeniu stopnia narażenia człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia, które wystąpiło już wcześniej. Jeśli jednak zarzuconym zachowaniem jest nieumyślne zaniechanie ciążącego na oskarżonym obowiązku zapobiegnięcia skutkowi, to warunkiem pociągnięcia oskarżonego do odpowiedzialności karnej za przestępstwo z art. 160 § 2 i 3 kk jest obiektywne przypisanie mu takiego skutku. Jest on spełniony wtedy, gdy zostanie dowiedzione, że pożądane zachowanie alternatywne, polegające na wykonaniu przez oskarżonego ciążącego na nim obowiązku, zapobiegłoby realnemu i znaczącemu wzrostowi stopnia tego narażenia (wyrok Sądu Najwyższego z 21 czerwca 2017 r., sygn. II KK 74/17).

Narażenie konkretne

Przestępstwo to należy do grupy tzw. przestępstw z narażenia konkretnego. Niebezpieczeństwo oznacza sytuację – pewien szczególny układ rzeczy lub zjawisk odrębny od samego czynu, charakteryzujący się dynamicznym rozwojem – która ma właściwość przechodzenia w inny stan. Natomiast bezpośredniość niebezpieczeństwa należy wiązać nie tyle z bliskością czasową skutku mogącego nastąpić w związku z rozwojem sytuacji, ile ze stanem, gdy nieuchronnym następstwem dalszego rozwoju sytuacji, bez konieczności pojawienia się jakichś nowych czynników „dynamizujących”, jest niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia. Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 10 sierpnia 2017 r. (sygn. II AKa 307/17), bezpośredniość realnie grożącego niebezpieczeństwa oznacza, iż w sytuacji przez sprawcę już stworzonej, a więc bez dalszej akcji z jego strony, istnieje duże prawdopodobieństwo nastąpienia w najbliższej chwili wymienionych skutków.

Narażenie na niebezpieczeństwo, czyli co?

Sąd Najwyższy stwierdził, że znamię narażenia człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu może zostać zrealizowane w jeden z trzech sposobów. Odbywa się to przez sprowadzenie zagrożenia, jego znaczące zwiększenie, a także – w przypadku gwaranta nienastąpienia skutku przy przestępstwach z zaniechania – przez niespowodowanie jego ustąpienia albo zmniejszenia. Sprzeczne z obowiązkiem prawnym zachowanie (działanie, zaniechanie) gwaranta nienastąpienia skutku (lekarza), jeżeli nie ma wpływu na stan zagrożenia dla życia czy zdrowia określonej osoby, nie jest przyczynowe dla utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, o którym mowa w art. 160 § 1 kk. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy źródło narażenia tych dóbr jest poza możliwością oddziaływania osoby prawnie zobowiązanej do określonego zachowania (wyrok Sądu Najwyższego z 14 lipca 2011 r., sygn. III KK 77/11).

Gwarant, czyli obowiązek opieki

Jeżeli na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 (art. 160 § 2 kk). Jest to typ kwalifikowany przestępstwa narażenia na niebezpieczeństwo. O wyższej karalności decyduje w tym przypadku fakt, że na sprawcy ciąży szczególny prawny obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo. Zakres obowiązków ciążących na gwarancie musi być definiowany w odniesieniu do tego momentu czasowego, w którym on działa. Na podstawie wtedy dostępnych mu informacji o okolicznościach stanu faktycznego. W odniesieniu do tego momentu powinny być formułowane wnioski co do zakresu realizacji tychże obowiązków i niebezpieczeństw, które mogą wynikać z ich zaniechania (postanowienie Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2011 r., sygn. IV KK 356/10).

Lekarz jako gwarant

Z chwilą zaniechania przez lekarza, mimo uzyskanego od matki dziecka wywiadu o wskazaniach medycznych do przeprowadzenia u niej zabiegu cesarskiego cięcia, uwiarygodnionego stosowną dokumentacją lekarską, podjęcia wobec niej stosownych działań lekarskich, które dopiero pozwoliłyby kategorycznie ocenić jej ówczesny stan z punktu widzenia konieczności rzeczywistej medycznej niezbędności przeprowadzenia takiego zabiegu, poczęte mające się urodzić dziecko korzysta z prawnokarnej ochrony przewidzianej w art. 160 kk (postanowienie Sądu Najwyższego z 25 listopada 2009 r., sygn. V KK 150/09).

Relacja prawna, która zachodzi między lekarzem i pacjentem, jest typowa dla zaistnienia warunków odpowiedzialności karnej gwaranta jako podmiotu zobowiązanego do podejmowania zachowań skierowanych przeciwko skutkowi. Podstawową powinnością prawną gwaranta jest zachowanie ostrożności wymaganej w danych okolicznościach. Lekarz nie może poprzestać na przyjęciu od pacjenta wywiadu co do przebytych chorób i operacji. Także wtedy, gdyby pacjent zapewniał, że był i jest zdrowy (wyrok Sądu Najwyższego z 8 lutego 2017 r., sygn. III KK 226/16).

Przeczytaj również:
Leczenie bez zgody pacjenta a prawo

chevron-down
Copy link