Status prawny nasciturusa w Polsce

19 grudnia 2018
/

Geneza regulacji praw i zdolności prawnej dziecka poczętego sięga prawa rzymskiego, gdzie zostało ono zdefiniowane jako część ciała matki i przyznana została mu warunkowa zdolność prawna. Definicję nasciturusa w obecnym systemie prawnym znajdujemy w art. 927 § 2 Kodeksu cywilnego jako: dziecko poczęte, ale nienarodzone, które może zostać spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe.[1]

Słynna paremia łacińska „Nasciturus pro iam nato habetur, quotiens de commodis eius agitur” przyznaje uprawnienia nasciturusowi jako dziecku mającemu się urodzić żywe, wszędzie tam, gdzie chodzi o jego korzyści.[2] Rzymianie zagwarantowali więc szczególną ochronę prawną dziecka poczętego, zawieszając jednocześnie jego prawa do chwili jego urodzenia.

Sytuacja prawna dziecka poczętego

Zdolność prawna nie została zdefiniowana w polskich ustawach. Regulacji prawnej należy więc szukać w art. 8 Kodeksu cywilnego. Ustawodawca postanowił przyznać ją co do zasady wszystkim podmiotom, które urodziły się żywe. T. Sokołowski za T. Smyczyńskim przyznaje, że: nasciturus stanowi postać życia ludzkiego, przesądzając jednocześnie o człowieczeństwie tego podmiotu.[3]

Ochrona zdrowia i życia płodu przysługująca mu na podstawie Konstytucji RP, Kodeksu cywilnego, Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i innych ustaw sprzężona jest z jego podmiotowością i godnością przyznaną mu już w fazie prenatalnej. Z podmiotowości i godności wywodzimy zdolność prawną oraz prawa mu przysługujące.

W doktrynie prezentowane są różne stanowiska dotyczące przysługującej nasciturusowi zdolności prawnej. Jedno z nich, będące jednocześnie najstarszą koncepcją wywodzoną z prawa rzymskiego, traktuje płód jako część ciała matki (pars viscerum matris), nie przyznając mu żadnej zdolności prawnej. W tym rozumieniu nasciturus traktowany jest jako osoba fizyczna w aspekcie przyszłym. Jego prawa są zatem również traktowane są w ten sposób.[4]

W myśl drugiej koncepcji dziecko poczęte ma zdolność prawną pod warunkiem zawieszającym. Oznacza to, że dziecku poczętemu przed urodzeniem nie przysługują żadne prawa podmiotowe. Są one jednak zabezpieczone na przyszłość. Nasciturus będzie mógł je więc wykonać dopiero z chwilą ziszczenia się warunku, którym jest urodzenie się żywym.[5]

Zdolność prawna pod warunkiem rozwiązującym

Kolejna koncepcja przyznaje dziecku poczętemu zdolność prawną, pod warunkiem rozwiązującym. Nasciturusowi przysługują więc przed urodzeniem warunkowe prawa podmiotowe, możliwe do wykonania. Gasną one w przypadku, gdy nie urodzi się on żywy. Jeśli ziści się ów warunek podlegają one przekształceniu w bezwzględne prawa podmiotowe dziecka urodzonego. T. Sokołowski słusznie zauważa, iż ta koncepcja wzmacnia pozycję nasciturusa i otacza go ochroną.[6]

Według ostatniej przedstawianej koncepcji, nasciturus nie ma w ogóle zdolności prawnej. R. Majda w odniesieniu do tego nurtu formułuje śmiałą tezę, iż w istocie przepisy odnoszące się do dziecka poczętego nie regulują jego sytuacji prawnej.[7] Dziecko więc dopiero z chwilą urodzenia się nabywa prawa, których źródłem są zdarzenia, jakie nastąpiły w fazie prenatalnej. Teza ta wydaje się jednak nieprawidłowa, gdyż ustawodawca dążył do zapewnienia praw i ich ochrony dziecku poczętemu, a ich odebranie należy uznać za niekonstytucyjne i niezgodne z celem ustawodawcy.

Warunkowa zdolność prawna

W większości przypadków dziecku poczętemu przyznaje się warunkową zdolność prawną. Należy jednak zaznaczyć, iż koncepcja ta nie występuje w doktrynie w postaci jednolitej. Część bowiem doktryny uważa, iż zdolność prawna tego podmiotu jest ogólna, ale warunkowa. Druga natomiast przesądza, iż warunkowa zdolność prawna jest ograniczona do pewnego zakresu, jak i do charakteru prawnego warunku.
Na gruncie polskiego systemu prawnego ramy dla zdolności prawnej nasciturusa wyznaczają przepisy regulujące jego sytuacje prawną.

W tym kontekście słusznym jest przytoczenie art. 8§2 KC, który został derogowany w 1996 roku na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. K 26/96.[8] Brzmiał on: Zdolność prawną ma również dziecko poczęte; jednakże prawa i zobowiązania majątkowe uzyskuje ono pod warunkiem, że urodzi się żywe. Przepis ten został uchylony przez ustawę z 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 139, poz. 646 ze zm).[9] W okresie jego obowiązywania zdolność prawną miało także dziecko poczęte. W sferze praw niemajątkowych była ona bezwarunkowa. Miała zaś charakter warunkowy w zakresie praw i zobowiązań majątkowych.

Dziś dominująca większość doktryny opowiada się za stanowiskiem, iż w zakresie stosunków niemajątkowych ten, kto ma się narodzić, powinien być traktowany jako już narodzony.

Sytuacja prawna dziecka poczętego - inne kraje

W kontekście innych systemów prawnych pojawia się różnorakie kształtowanie sytuacji prawnej dziecka poczętego. Irlandia w art. 40 Konstytucji przyznaje nasciturusowi, jak i wszystkim żywym formom ludzkim, prawo do życia i ochronę z niej wynikającą.[10] Irlandzka ustawa zasadnicza jest jedną z najbardziej rygorystycznych pod kątem prawa do aborcji. W 2014 roku przyjęta została, mimo licznych sprzeciwów, ustawa The Protection Of Life During Pregnancy Act. Uprawniała ona kobietę, której życie w związku z ciążą jest zagrożone, do dokonania aborcji. Do aborcji mogło dojść, jeśli dwóch lekarzy potwierdziło zły stan zdrowia kobiety. W przypadku zagrożenia śmiercią wystarczyłaby opinia jednego lekarza.

Konstytucja RFN z 1949 roku, dla porównania, w przepisie art. 2 ust. 2 gwarantuje każdemu prawo do życia i nietykalności cielesnej, jednocześnie przyznając kobietom prawo do legalnego przerwania ciąży, po obligatoryjnej konsultacji lekarza.[11]

Prawa przysługujące dziecku poczętemu

Dla dziecka poczętego ustawodawca przewidział szereg praw i uprawnień, które przysługują mu przed urodzeniem, mimo zdolności prawnej zawieszonej. Art. 927 § 2 KC przyznaje mu możliwość zostania spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe.

Art. 75 k.r.o. przewiduje prawo uznania ojcostwa, jeszcze przed narodzeniem dziecka. Uznanie to staje się skuteczne jednak dopiero z chwilą urodzenia się dziecka i z tą chwilą powstają prawa rodzicielskie. Celem tego przepisu jest zabezpieczenie praw dziecka, jeszcze przed jego narodzeniem, w postaci uniknięcia wątpliwości co do jego pochodzenia.

Odszkodowanie z tytułu śmierci ojca dziecka poczętego

W związku z tą regulacją pozostaje instytucja odszkodowania z tytułu śmierci ojca dziecka poczętego. W wyroku SN z dnia 4.04.1966 r.o sygn. II PR 139/66[12] pozycja nasciturusa w kwestii prawa do odszkodowania z tytułu śmierci ojca została zrównana z pozycją dzieci urodzonych w wieku przedszkolnym (pod warunkiem, że urodzi się on żywy.) Doktryna i orzecznictwo tłumaczy to zrównanie, wskazując, iż mimo że nasciturus nie jest świadomym uczestnikiem traumatycznych przeżyć, w związku ze śmiercią ojca, to nie ma możliwości jego poznania, a zatem z dniem urodzenia staje się poszkodowanym. Może on więc domagać się odszkodowania na podstawie ustawy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jeżeli urodzi się żywe.[13]

Szkody doznane przed urodzeniem

Zgodnie z art. 446 KC, dziecko poczęte może domagać się naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem. Orzecznictwo wskazuje, iż nasciturus może się domagać odszkodowania, nawet jeśli popełniony przez sprawcę czyn był skierowany wyłącznie przeciwko matce ciężarnej dziecka.

Wyrok SN z 3.05.1967 r. o sygn. II PR 120/67 zrównuje w tym zakresie jego pozycje z pozycją dziecka już urodzonego.[14] Przepis ten obejmuje swoją regulacją zarówno sytuację dziecka, które doznało szkody w czasie porodu lub bezpośrednio po nim, jak i sytuację dziecka poczętego w czasie wojny w rozumieniu przepisów ustawy z 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, którego matka znajdowała się w obozie koncentracyjnym (SN z dnia 29.05.1996 r. sygn. III ARN 96/95), a także czyn niedozwolony wyrządzony kobiecie ciężarnej, który spowodował zmiany w normalnym rozwoju płodu i w następstwie kalectwo dziecka.[15]

Dokonanie darowizny - dopuszczalne?

Ponadto w wyroku NSA z 28.11.1985 r. III SA 1183/85 przyznano dopuszczalność dokonania darowizny na rzecz dziecka poczętego, ale nieurodzonego w celu zabezpieczenia jego przyszłych interesów.[16] Stanowisko to spotkało się z licznymi glosami wskazującymi na niedopuszczalność dokonania darowizny na rzecz dziecka poczętego i wskazanie, iż darowizna mimo swojej nieodpłatności nie zawsze musi stanowić dla dziecka korzyść i zabezpieczenie jego przyszłych praw (np. darowizna przeciążonej długami nieruchomości).[17]

Kuratela - ochrona praw i interesów dziecka nienarodzonego

Artykuł 182 k.r.o. przewiduje ponadto możliwość ustanowienia dla nasciturusa osoby sprawującej kuratelę. Kurator ventris ustanawiany jest dla dziecka poczętego, lecz jeszcze nieurodzonego, w celu strzeżenia jego praw i interesów. Kuratela ta ustaje z chwilą urodzenia się dziecka żywego.[18]

Warto również wspomnieć o ograniczonych prawach kobiet w ciąży i obowiązkach na niej spoczywających, w związku z pozycją prawną nasciturusa i przyznanym mu konstytucyjnym prawom. Sytuacja ta związana jest z uzależnieniem nasciturusa od ciała jego matki.[19] Kobieta w ciąży powinna więc dbać o swoje zdrowie i gwarantować tym samym prawidłowe rozwijanie się płodu, aby realizować konstytucją zasadę dobra dziecka.

Art. 39 Kodeksu Etyki Lekarskiej stanowi, że lekarz, podejmując działania lekarskie u kobiety w ciąży, równocześnie odpowiada za zdrowie i życie jej dziecka”.[20] Przepis ten wydaje się pozostawać w sprzeczności z prawem kobiety ciężarnej do wyrażenia sprzeciwu na przeprowadzenie zabiegu lekarskiego w przypadku braku przeciwwskazań medycznych. Z jednej strony ustawodawca obarcza lekarza obowiązkiem traktowania pacjentów - matki i jej nienarodzonego dziecka na równi - z drugiej zaś strony, nie przewiduje instrumentów prawnych na ochronę praw nasciturusa w przypadku wyrażenia przez matkę sprzeciwu na przeprowadzenie koniecznego dla życia dziecka zabiegu lekarskiego.

Podsumowanie

Przyjęta w polskim ustawodawstwie koncepcja warunkowej zdolności prawnej nasciturusa, pod warunkiem zawieszającym, wydaje się być słusznie akceptowana przez większość doktryny. Dziecko poczęte na mocy ustaw polskich otrzymało szereg uprawnień, takich jak: prawo dziedziczenia, prawo do odszkodowania na mocy art. 446 KC, oraz z tytułu śmierci ojca przed jego narodzeniem, prawo do powołania dla niego kuratora, w celu strzeżenia jego konstytucyjnych praw, a także prawo do otrzymania korzyści majątkowej w postaci przyjęcia darowizny.

Ustawodawca traktuje dziecko poczęte, na równi z dzieckiem urodzonym wszędzie tam, gdzie chodzi o jego korzyści, pod warunkiem jednak, że urodzi się ono żywe. Sytuacja prawna nasciturusa jest więc objęta wysoką ochroną prawną, a jego pozycja na tle pozostałych podmiotów prawnych wydaje się być silna i stabilna, co jest zgodne z konstytucyjnymi standardami europejskimi.

Przypisy:

[1] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna (art. 1-125), Fras M. (red.), Habdas M. (red.), Czub K., Gorczyński G., Janas A., Kalus S., Kaźmierczyk A., Łobos-Kotowska D.J., Maciejewska-Szałas M., Pinior P., Skubisz-Kępka K., Stańko M., Stojek G., Zakrzewski P.

[2] Rzymskie regulacje prawne związane z ochroną dziecka poczętego, MH-I 2009, t. 8, s. 27-40

[3] Smyczyński T., Pojęcie i status prawny dziecka poczętego, SP 1989, nr.4, s. 25;

[4]Pazdan M, w:, Pietrzykowski K., Kodeks cywilny, tom I, Komentarz do art. 1-44911, Warszawa 2008, s. 88-91; tenże, w: System Prawa Prywatnego, tom 1, Warszawa 2007, s. 956-957 i przywołana tam literatura.

[5] tamże

[6] Sokołowski T. , Komentarz do kodeksu cywilnego. Tom I. Część ogólna, red. Kidyba A., Warszawa 2009, s. 55.

[7]R. Majda, Komentarz do art. 8 Kodeksu cywilnego, [w:] M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2009, s. 160.

[8]orzeczenie TK sygn. K 26/96 z dnia 28 maja 1997 r., OTK-A 2010, nr 9, poz. 1.

[9] Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. (Dz. U. Nr 139, poz. 646 ze zm)

[10] Art. 40 Konstytucji Irlandii, ust. 3 3°: Państwo uznaje prawo do życia nienarodzonych, w pełni szanując analogiczne prawo matki do życia, i gwarantuje respektowanie go w ustawodawstwie oraz, w miarę możliwości, obronę i dochodzenie tego prawa zgodnie z obowiązującym ustawodawstwem.

[11] Art. 2 ust. 2 Konstytucji RFN: Każdy ma prawo do życia i nietykalności cielesnej. Wolność osobista jest nienaruszalna. Ingerencja w te prawa dopuszczalna jest jedynie na podstawie ustawy.

[12] wyrok SN z dnia 4.04.1966 r.o  sygn. II PR 139/66

[13] M. Safjan, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, praca zbior. pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 2004, s. 1139.

[14] Wyrok SN z 3.05.1967 r. o sygn. II PR 120/67

[15] Wyrok SN z dnia 29.05.1996 r. sygn. III ARN 96/95

[16] Wyrok NSA z 28.11.1985 r. III SA 1183/85, poz. 177

[17] Umowa darowizny na rzecz nasciturusa / Grzegorz Matusik. // Rejent. - 2014, nr 5, s. 36-60 2014

[18] J. Sadomski, Opieka i kuratela, [w:] J. Wierciński (red.), Kodeks rodzinny i opie- kuńczy. Komentarz, Warszawa 2014, s. 1071–1072.

[19] M. Safjan, Prawo i medycyna, Warszawa 1990, s. 60.

[20] T.M. Zielonka, Na marginesie Kodeksu Etyki Lekarskiej, <http://www.gazeta lekarska.pl> [dostęp: 10. 04.2018 r.].

Bibliografia:

Literatura:
1. Rzymskie regulacje prawne związane z ochroną dziecka poczętego, MH-I 2009, t. 8, s. 27-40
2. Sokołowski T. , Komentarz do kodeksu cywilnego. Tom I. Część ogólna, red. Kidyba A., Warszawa 2009, s. 55.
3. Pozycja nasciturusa na obszarze majątkowego prawa prywatnego, RPEiS 1994, nr 3, s. 49 i n.;. Cisek A., Mazurkiewicz J., Strzebińczyk J., O rozszerzenie ochrony dóbr osobistych dziecka i macierzyństwa prenatalnego, NP 1088, nr 10-12, s. 73-86.
4. R. Majda, Komentarz do art. 8 Kodeksu cywilnego, [w:] M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2009, s. 160.

5. Pazdan M, w:, Pietrzykowski K., Kodeks cywilny, tom I, Komentarz do art. 1-44911, Warszawa 2008, s. 88-1; tenże, w: System Prawa Prywatnego, tom 1, Warszawa 2007, s. 956-957 i przywołana tam literatura.66
6. Umowa darowizny na rzecz nasciturusa / Grzegorz Matusik. // Rejent. - 2014, nr 5, s. 36-60 2014
7. J. Sadomski, Opieka i kuratela, [w:] J. Wierciński (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2014, s. 1071–1072.
8. Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna (art. 1-125), Fras M. (red.), Habdas M. (red.), Czub K., Gorczyński G., Janas A., Kalus S., Kaźmierczyk A., Łobos-Kotowska D.J., Maciejewska-Szałas M., Pinior P., Skubisz-Kępka K., Stańko M., Stojek G., Zakrzewski P.
9.M. Safjan, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, praca zbior. pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 2004, s. 1139.

Źródła internetowe:

1.T.M. Zielonka, Na marginesie Kodeksu Etyki Lekarskiej, <http://www.gazeta lekarska.pl> [dostęp: 6. 04.2018 r.].

Akty prawne:

1. Konstytucja Irlandii
2. Konstytucja RFN
3. 5. Ustawa z dnia 27 czerwca 1950 r. „Kodeks rodzinny” (Dz. U. Nr 34, poz. 308 z późn. zm.); Ustawa z 27 czerwca 1950r. „O postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli” (Dz. U. Nr 34, poz. 310 z późn. zm.);
4. Ustawa z dnia 18 lipca 1950 r. „Przepisy ogólne prawa cywilnego” (Dz. U. Nr 34, poz. 311).