Nowelizacja przepisów dotyczących niealimentacji

Nowelizacja ustawy Kodeks Karny, która weszła w życie 31 maja 2017 roku, wprowadziła zmiany dotyczące przestępstwa niealimentacji.

Przyjrzyjmy się więc staremu i nowemu brzmieniu przepisu, aby przeanalizować czy zmiana ustawy jest korzystna, czy też nie.

Art. 209 KK sprzed nowelizacji 

1.Kto uporczywie uchyla się od wykonania ciążącego na nim z mocy ustawy lub orzeczenia sądowego obowiązku opieki przez niełożenie na utrzymanie osoby najbliższej lub innej osoby i przez to naraża ją na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

2. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego, organu pomocy społecznej lub organu podejmującego działania wobec dłużnika alimentacyjnego.

3. Jeżeli pokrzywdzonemu przyznano odpowiednie świadczenia rodzinne albo świadczenia pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów, ściganie odbywa się z urzędu.

Dotychczasowe brzmienie przepisu po rozbiciu na części charakteryzuje się:

  • znamieniem uporczywości
  • skutkiem w postaci narażenia osoby uprawnionej na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych
  • zagrożeniem grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawieniem wolności na okres do 2 lat.

Po nowelizacji

1.Kto uchyla się od wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową, jeżeli łączna wysokość powstałych wskutek tego zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo jeżeli opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące,

podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

1a . Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 naraża osobę uprawnioną na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych,

podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

2. Ściganie przestępstwa określonego w § 1 lub 1a następuje na wniosek pokrzywdzonego, organu pomocy społecznej lub organu podejmującego działania wobec dłużnika alimentacyjnego.

3. Jeżeli pokrzywdzonemu przyznano odpowiednie świadczenia rodzinne albo świadczenia pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów, ściganie przestępstwa określonego w § 1 lub 1a odbywa się z urzędu.

4. Nie podlega karze sprawca przestępstwa określonego w § 1, który nie później niż przed upływem 30 dni od dnia pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego uiścił w całości zaległe alimenty.

5.Sąd odstępuje od wymierzenia kary, jeżeli nie później niż przed upływem 30 dni od dnia pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego sprawca przestępstwa określonego w § 1a uiścił w całości zaległe alimenty, chyba że wina i społeczna szkodliwość czynu przemawiają przeciwko odstąpieniu od wymierzenia kary.

Skazanie sprawcy – kiedy nastąpi?

Aby doszło do skazania sprawcy na mocy nowego brzmienia art. 209 KK należy wykazać więc:

  • Istnienie zobowiązania wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem, albo inną umową,
  • jeżeli łączna wysokość powstałych wskutek tego zaległości stanowi równowartość 3 świadczeń okresowych albo jeżeli opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące

Uporczywie czy nieuporczywie?

Na pierwszy rzut oka widać, iż nowe brzmienie przepisu art. 209 KK pozbawione zostało znamienia uporczywości. W jego miejsce ustawodawca zaproponował powiązanie znamion typu czynu zabronionego z uchyleniem się od wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową, jeżeli łączna wysokość powstałych wskutek tego zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo jeżeli opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące. Jakie konsekwencje ma więc wyzbycie się z przepisu sformułowania uporczywie uchyla się?

Uporczywość odnosi się do sytuacji szczególnie negatywnego stosunku sprawcy do czynu. Jurydykatura wskazuje, iż na znamię uporczywości składa się element obiektywny i subiektywny. Element subiektywny dotyczy nieustępliwości w zmianie decyzji osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Element obiektywny z kolei wiążę się ze wstrzymaniem się z zapłatą rat alimentacyjnych przez 3 miesiące (III KK 144/07). Oznacza to, iż wyzbycie się sformułowania „uporczywie” nie niesie w istocie żadnej konsekwencji prawnej. Już stare brzmienie przepisu zakładało, że do przypisania uporczywości wystarczy wykazanie nieuiszczania rat alimentacyjnych przez trzy miesiące. (uchw. SN z 9.6.1976 r., VI KZP 13/75 , OSNKW 1976, Nr 7, poz. 86; wyr. SN z 3.7.2007 r., Legalis)

Niepłacenie alimentów a narażenie osoby uprawnionej na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych

Przepis formułuje przestępstwo niealimentacji w typie podstawowym: a więc art. 209§1 KK oraz przestępstwo kwalifikowane z art. 209§1a KK. Rozróżnienie to jest ważne z perspektywy rozdzielenia tego co dotychczas traktowane i penalizowane było jako jedno i to samo. Mowa o fakcie niepłacenia alimentów z narażeniem osoby uprawnionej na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Słusznym jest rozróżnienie tych dwóch sytuacji uprawnionego, bowiem niekorzystanie z tego, co mu się według prawa należy, a więc alimentów nie musi oznaczać, że z tego powodu jest on narażony na niemożność zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb.

Obowiązek alimentacyjny niewynikający z ustawy?

Ważną zmianą przepisu w odniesieniu do jego wcześniejszego brzmienia, jest pozbawienie go sformułowania obowiązku: „ciążącego na nim z mocy ustawy”. Nowy art. 209 KK proponuje ściganie niealimentacji wyłącznie określonej kwotowo, a więc wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową. Nie wystarczy więc już sam obowiązek wynikający z art. 128 i następnych Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego, aby pociągnąć kogoś do odpowiedzialności z art. 209 KK, gdyż aby to zrobić konieczne jest dookreślenie kwotowe odpowiedzialności dłużnika, na mocy orzeczenia sądowego, ugody zawartej przed sądem lub innych organem, lub innej umowy.

Korzystne zmiany dla dłużników

Pozytywnym zaskoczeniem dla dłużników alimentacyjnych powinien być §4 art. 209 KK: „§ 4. Nie podlega karze sprawca przestępstwa określonego w § 1, który nie później niż przed upływem 30 dni od dnia pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego uiścił w całości zaległe alimenty.” Przepis ten przewiduje, iż jeżeli nie później niż przed upływem 30 dni od dnia pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego o to przestępstwo dłużnik iścił zaległości alimentacyjne nie podlega on karze, a postępowanie w tej sprawie zostanie umorzone. Jest to nowość wprowadzona nowelą z 31 maja 2017 roku, która chroni przed odpowiedzialnością karną dłużników, którzy zmienią swoje postępowanie w określonym terminie i uiszczą zaległą kwotę. Przepis w poprzednim brzmieniu nie zakładał takich przywilejów dla sprawców przestępstwa niealimentacji.

Paragraf 5 znowelizowanego przepisu podobnie jak paragraf go poprzedzający wprowadza pewne korzystne zmiany dla dłużników alimentacyjnych, bowiem sąd może odstąpić od wymierzenia kary ( tak więc uzna za skazanego, ale odstąpi od wymierzenia kary za popełnione przestępstwo ), jeżeli nie później niż przed upływem 30 dni od dnia pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego sprawca przestępstwa określonego w § 1a uiścił w całości zaległe alimenty, chyba że wina i społeczna szkodliwość czynu przemawiają przeciwko odstąpieniu od wymierzenia kary. Regulacja ta dotyczy więc osoby uprawnionej do poboru alimentów narażonej na niemożność zaspokojenia jej podstawowych potrzeb. Sąd zgodnie z tym przepisem może, lecz nie musi odstąpić od wymierzenia kary, a jego decyzja zależy od oceny społecznej szkodliwości czynu i spojrzenia na winę skazanego.

Dobra zmiana?

Należy zauważyć, iż w jednej kwestii przepis ten się nie zmienił. Za przestępstwo z art. 209 KK może odpowiadać tylko osoba, która miała obiektywną możliwość opłacenia alimentów, jednakowoż nie uiściła ich ze względu na złą wolę. Sądy potwierdziły to w orzecznictwie: III KRN 137/95, II AKz 289/00,II KRN 200/95.

Nowelizacja art. 209 KK wprowadziła pewne korzystne z punktu widzenia uprawnionego i dłużnika instytucje poprawiające ich sytuacje względem starego brzmienia przepisu. Jednakowoż niektóre z wprowadzonych rozwiązań są niekorzystne, a większa skuteczność ściągania należności od dłużników alimentacyjnych wątpliwa.