Obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się w rodzinie w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

22 października 2020
hello world!

Zgodnie z art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej jako „k.r.o.”) rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Co to oznacza z punktu widzenia prawnego?

Obowiązek dzieci i rodziców

Nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 6 listopada 2008 r. uzupełniła treść przepisu art. 87 k.r.o. o obowiązek wzajemnego szacunku rodziców i dzieci. Przepis dotyczy wszystkich rodziców i dzieci. W pierwszym przypadku obowiązuje niezależnie od ograniczenia lub też nawet pozbawienia władzy rodzicielskiej, a w drugim – niezależnie od tego, czy dzieci są dorosłe, czy też nie. Obowiązek ten jest zatem niezależny od tego, czy dzieci podlegają władzy rodzicielskiej.

W uchwale z 17 maja 2018 r. (sygn. III CZP 11/18) Sąd Najwyższy podkreślił, że z art. 87 k.r.o. nie można wywodzić żądania uregulowania kontaktów między rodzicami a dorosłym dzieckiem. Zdaniem Sądu Najwyższego: Zachowanie prawidłowych relacji pomiędzy rodzicami i dorosłymi dziećmi wymaga niewątpliwie istnienia pomiędzy nimi kontaktów. Przytoczony przepis stanowi jednak raczej postulat niż podstawę do stosowania przymusu państwowego. Nie można bowiem przymusowo wyegzekwować kontaktów, jeżeli dorosłe dziecko tego nie chce.

Obowiązek wzajemnego szacunku to nic innego jak wprowadzenie do języka prawnego podkreślenia nakazu wzajemnego przestrzegania dóbr osobistych między rodzicami a dziećmi. Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie zawierają odrębnej regulacji dotyczącej ochrony dóbr osobistych dzieci. Zastosowanie znajdą zatem przepisy zawarte w Kodeksie cywilnym. W szczególności dotyczy to art. 23 i 24 k.c.

Należy podkreślić, że znaczenie szczególnej ochrony dóbr osobistych dziecka jest podkreślane przez akty prawa międzynarodowego. Zgodnie z art. 16 Konwencji o prawach dziecka: 1. Żadne dziecko nie będzie podlegało arbitralnej lub bezprawnej ingerencji w sferę jego życia prywatnego, rodzinnego lub domowego czy w korespondencję ani bezprawnym zamachom na jego honor i reputację. 2. Dziecko ma prawo do ochrony prawnej przeciwko tego rodzaju ingerencji lub zamachom.

Obowiązek szacunku

Przytoczony powyżej przepis reguluje dwa powiązane ze sobą obowiązki rodziców i dzieci: szacunku oraz wspierania się. Obowiązek szacunku oznacza powinność poszanowania szeroko pojętej integralności człowieka, ze szczególnym uwzględnieniem wzajemnej ochrony czci. Szacunek, nieprzypadkowo wymieniony w przepisie jako pierwszy, powinien cechować wszystkie wzajemne odniesienia rodziców i dziecka. Stanowi on również wskazówkę przy realizacji obowiązku wzajemnego wspierania.

Pomimo ustawowego podkreślenia wzajemności tego obowiązku, ze swej istoty wykracza on poza dwustronną relację rodzic – dziecko. Wzajemny szacunek rodziców i dzieci powinien być bowiem przestrzegany także w relacjach zewnętrznych. Przykładowo: zobowiązuje on rodzica do poszanowania dziecka w kontaktach z jego rówieśnikami, nauczycielami itp., to samo odnosi się do dziecka. W doktrynie podniesiono, że dorosłe dzieci pozostające jeszcze na utrzymaniu rodziców powinny okazywać rodzicom szacunek tym większy, z im większym wyrzeczeniem kosztem majątku, a niekiedy i osoby rodzica, odbywa się utrzymanie dziecka zdobywającego wiedzę.

Obowiązek wspierania się

Kolejny obowiązek – wzajemnego wspierania rodziców i dzieci – jest powinnością zakresowo bardzo pojemną. Przede wszystkim obejmuje on obowiązek wzajemnej pomocy. Może ona przybierać zarówno postać osobistą, jak i majątkową. Polega ona m.in. na osobistej pieczy w razie choroby, czy szczególnej trosce w razie niepowodzeń życiowych, jak i na świadczeniach majątkowych w zakresie wykraczającym poza obowiązek alimentacyjny, jeżeli udzielanie takiej pomocy jest zasadne. Poza tym w treści obowiązku wspierania daje się wyodrębnić takie zachowania, które w konkretnej sytuacji nie mogą zostać zakwalifikowane jako udzielanie pomocy w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz stanowią wyraz pozytywnych emocji, pamięci lub np. polegają na utrzymywaniu kontaktów rodzinnych, zapobiegając poczuciu osamotnienia.

Zakres podmiotowy

Co istotne, powinność szacunku i wzajemnego wspierania między rodzicami a dziećmi nie jest zależna od pozostawania rodziców w związku małżeńskim, a także od tego, czy dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską rodziców i czy jest pełnoletnie. Nie jest również zależne od wieku. Obowiązek szacunku i wzajemnego wspierania nie gaśnie nawet w razie sądowej ingerencji w kontakty z dzieckiem. Orzeczenie zakazu kontaktów może jednak w praktyce utrudniać jego realizację.

Jeżeli dziecko zostało przysposobione, to na podstawie art. 121 k.r.o. obowiązek ten obejmie także przysposabiających i przysposobionego. Artykuł 87 k.r.o. znajduje wówczas zastosowanie wprost, a nie przez analogię, i to bez względu na rodzaj przysposobienia.

Należy ponadto uznać, w razie niepełnego przysposobienia dziecka, obowiązek wspierania utrzymuje się pomiędzy dzieckiem a rodzicami naturalnymi. Za istnieniem takiej powinności, zwłaszcza jeśli chodzi o obowiązki niemajątkowe, przemawia argument, że obowiązek wspierania nie wynika z władzy rodzicielskiej. Poza tym takie rozwiązanie byłoby zgodne z funkcją przysposobienia niepełnego, która, jak się przyjmuje, może polegać m.in. na godzeniu adopcji z istniejącą więzią uczuciową między rodzicami a dziećmi.

Charakter obowiązków

Obowiązki szacunku i wspierania mają charakter dwustronny, lecz nie wzajemny w rozumieniu art. 487 § 2 k.c. (zgodnie z którym umowa jest wzajemna, gdy obie strony zobowiązują się w taki sposób, że świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej). Z istoty obowiązków wypływających ze stosunków rodzinnych wynika w szczególności, że nie może mieć do nich zastosowania zasada, iż niewykonywanie obowiązku przez jedną ze stron uprawnia drugą stronę do podobnego postępowania. Nie można zatem również uzależniać wykonywania tych obowiązków od otrzymania w zamian korzyści materialnej.

Sankcje za naruszenie obowiązków

Omawiane obowiązki są powinnościami, które nie zostały zaopatrzone w sankcję przymusu bezpośredniego; są więc „niewymuszalne" w drodze egzekucji. Jednakże w razie niedopełniania ich w rażący i uporczywy sposób, jego adresaci mogą spotkać się z konsekwencjami prawnymi (sankcja pośrednia), takimi jak m.in. ograniczenie władzy rodzicielskiej, udzielenie rodzicom odpowiedniej pomocy na podstawie art. 100 k.r.o. poprzez skierowanie do odpowiedniej poradni, rozwiązanie przysposobienia, odwołanie darowizny czy też zastosowanie środka wychowawczego na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. Odmienny, lecz odosobniony pogląd, głoszący, że art. 87 k.r.o. może stanowić podstawę egzekwowania nietypowych, czyli nieprzewidzianych w innych przepisach świadczeń. W razie gdy brak szacunku w relacjach między rodzicami a dzieckiem polegających na naruszaniu dóbr osobistych, strona pokrzywdzona może skorzystać z właściwych w tym przedmiocie środków ochrony (art. 24 k.c.).

chevron-down
Copy link