Obowiązki prokuratora w postępowaniu w przedmiocie tymczasowego aresztowania

Przedmiotowa sprawa dotyczyła zastosowania tymczasowego aresztowania zastrzegając, że środek ten ulegnie zmianie na poręczenie majątkowe, z chwilą złożenia takiego poręczenia w kwocie 50.000 zł. Postanowienie to zaskarżył obrońca podejrzanego.

Sąd Apelacyjny orzekł, iż zażalenie obrońcy podejrzanego jest zasadne. Trafnie wskazuje się w tym środku odwoławczym, że w sprawie nie występuje przesłanka do stosowania środków zapobiegawczych w postaci uzasadnionej obawy bezprawnego utrudniania przez podejrzanego prawidłowego przebiegu postępowania.

Ciężar wykazania przesłanek tymczasowego aresztowania ciąży na prokuratorze

Zważyć należy, że w postępowaniu w przedmiocie tymczasowego aresztowania prokurator ma wykazać występowanie ogólnej i szczególnej przesłanki środków zapobiegawczych. Wynika to ze skargowego charakteru tego postępowania. Na prokuratorze spoczywa więc ciężar wykazania, że zebrane w sprawie dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że podejrzany popełnił zarzucane mu przestępstwo (art. 249 § 1 KPK) oraz, że zachodzi uzasadniona obawa bezprawnego utrudniania przez podejrzanego prawidłowego toku postępowania (art. 258 § 1 i 2 KPK). Dlatego we wniosku w przedmiocie tymczasowego aresztowania prokurator obowiązany jest podać:

  • dowody wskazujące na duże prawdopodobieństwo popełnienia przez podejrzanego zarzuconego mu przestępstwa oraz
  • okoliczności przemawiające za istnieniem zagrożeń dla prawidłowego toku postępowania (art. 250 § 2a KPK).

Ciężar wykazania przesłanki ogólnej i szczególnej tymczasowego aresztowania oraz dalszych środków zapobiegawczych odnosi się nie tylko do wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania, ale także do każdego kolejnego wniosku o przedłużenie tego środka, co wynika z dyrektywy adaptacji środków zapobiegawczych do sytuacji procesowej oskarżonego, o której mowa w art. 253 § 1 KPK. Stosownie do tej dyrektywy, obowiązkiem prokuratora jest baczenie, czy w sprawie nadal występują przyczyny, dla których środek zapobiegawczy został zastosowany lub wystąpiły przyczyny uzasadniające jego uchylenie albo zmianę.

Przesłanka musi być uzasadniona

W rozpoznawanej sprawie prokurator nie wykazał, że występuje szczególna przesłanka stosowania środków zapobiegawczych, którą jest uzasadniona obawa bezprawnego wpływania przez podejrzanego na prawidłowy tok postępowania.

Prokurator, a za nim Sąd I instancji zapominają, że obawa bezprawnego utrudniania prawidłowego przebiegu postępowania, stanowiąca jedyną przesłankę stosowania środków zapobiegawczych spełniających funkcję zabezpieczającą, musi być uzasadniona (art. 258 § 1 KPK) i wynikać z okoliczności ustalonych w toku postępowania (art. 251 § 3 KPK). Wymieniona przesłanka nie może być zatem iluzoryczna, gołosłowna, niepotwierdzona żadnymi okolicznościami. Tymczasem, we wniosku o przedłużenie tymczasowego aresztowania prokurator podaje, że konieczność zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania wynika stąd, że w sprawie zarzuty popełnienia przestępstwa ogłoszono 19 osobom, 2 osoby poszukiwane są listem gończym, a jedna osoba ENA. Nie ustalono miejsca pobytu 5 osób.

Prokurator nie wskazał konkretnych okoliczności uzasadniających ryzyko utrudniania postępowania

Dalej prokurator podnosi, że oskarżony przebywając na wolności "mógłby podjąć działania zmierzające do uniknięcia odpowiedzialności karnej, a także utrudnić ujawnienie pełnej struktury i dalszych członków grupy przestępczej oraz istniejącego w jej ramach podziału ról i zadań". Poza "charakterem sprawy" prokurator nie wskazuje jednak żadnych konkretnych okoliczności uzasadniających ryzyko bezprawnego utrudniania przez podejrzanego prawidłowego toku postępowania, poprzestając wyłącznie na domniemaniu, że przebywając na wolności będzie chciał bezprawnie destabilizować to postępowanie. Przepisy art. 249 § 1 KPK i art. 258 § 1 KPK wymagają jednak wskazania rzeczywistych okoliczności uzasadniających stan obawy bezprawnego utrudniania prawidłowego toku postępowania, czego prokurator, a za nim sąd pierwszej instancji nie uczynili, ograniczając się do domniemań i hipotez.

Wolność osobista jednostki

Przepisy dotyczące środków zapobiegawczych mają charakter wyjątkowy, gdyż konstytucyjną i konwencyjną wartością podlegającą prawnej ochronie jest wolność osobista jednostki (art. 41 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 5 ust. 1 EKPC). Przepisy ustawy zezwalające na pozbawienie i ograniczenie wolności osobistej mają zatem charakter wyjątkowy, a przez to muszą być interpretowane rygorystycznie. Niedopuszczalne jest interpretowane tych przepisów w sposób zezwalający na pozbawienie lub ograniczenie wolności osobistej jednostki, gdy nie występuje uzasadniona potrzeba. Nie do zaakceptowania jest zatem pogląd, że obawa matactwa nie musi wynikać z konkretnych dowodów, gdyż uzasadnia ją sam udział podejrzanego w zorganizowanej grupie przestępczej.

Wymieniony pogląd prowadzi do wniosku, że w każdej sprawie, w której zarzucono podejrzanemu popełnienie przestępstwa w art. 258 § 1 KK występuje uzasadniona obawa, że będzie bezprawnie utrudniał prawidłowy tok postępowania poprzez wpływanie na zeznania świadków i wyjaśnienia innych podejrzanych, a tym samym przesłanka do zastosowania tymczasowego aresztowania. Wymieniony pogląd dopuszcza więc stosowanie tymczasowego aresztowania (innych środków zapobiegawczych) także wtedy, w rzeczywistości wymieniona obawa nie występuje. Zgodnie z tym poglądem, pozbawienie lub ograniczenie wolności podejrzanego staje się zasadą, a wyjątkiem, odpowiadanie przez niego z wolnej stopy. Prokurator wnioskujący o przedłużenie tymczasowego aresztowania, a za nim sąd a quo tracą zatem z pola widzenia, że zasadą w polskim i w każdym demokratycznym procesie karnym jest odpowiadanie oskarżonego z wolnej stopy. Tymczasowe aresztowanie oraz inne środki zapobiegawcze mogą być stosowane jedynie wyjątkowo. O takim charakterze środków zapobiegawczych świadczą ich cel i funkcje oraz przesłanki.

Funkcja zabezpieczająca środków zapobiegawczych

Środki zapobiegawcze spełniają funkcję zabezpieczającą. Nie mogą być stosowane dla wygody organów postępowania, a więc po to, aby ustalić określone stany rzeczy, ale jedynie i wyłącznie w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania. Procesowym uprawnieniem oskarżonego (podejrzanego) jest obrona przed przedstawionym zarzutem. Z faktu podjęcia działań obrończych nie można wywodzić niekorzystnych dla oskarżonego konsekwencji, zwłaszcza, co do stosowania wobec niego środków zapobiegawczych.

W zażaleniu oraz w uzupełnieniu tego środka prokurator powtarza stanowisko wyrażone wcześniej we wniosku. W środku odwoławczym prokurator nie przedstawił więc żadnych nowych okoliczności uzasadniających przyjęcie, że w sprawie występuje uzasadniona obawa bezprawnego utrudniana przez podejrzanego prawidłowego toku postępowania.

Podsumowanie

Reasumując, w postępowaniu w przedmiocie tymczasowego aresztowania prokurator ma wykazać występowanie ogólnej i szczególnej przesłanki środków zapobiegawczych. Wynika to ze skargowego charakteru tego postępowania. Na prokuratorze spoczywa więc ciężar wykazania, że zebrane w sprawie dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że podejrzany popełnił zarzucane mu przestępstwo (art. 249 § 1 KPK) oraz, że zachodzi uzasadniona obawa bezprawnego utrudniania przez podejrzanego prawidłowego toku postępowania (art. 258 § 1 i 2 KPK).

Dlatego we wniosku w przedmiocie tymczasowego aresztowania prokurator obowiązany jest podać dowody wskazujące na duże prawdopodobieństwo popełnienia przez podejrzanego zarzuconego mu przestępstwa oraz okoliczności przemawiające za istnieniem zagrożeń dla prawidłowego toku postępowania (art. 250 § 2a KPK). Ciężar wykazania przesłanki ogólnej i szczególnej tymczasowego aresztowania oraz dalszych środków zapobiegawczych odnosi się nie tylko do wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania, ale także do każdego kolejnego wniosku o przedłużenie tego środka. Wynika to z dyrektywy adaptacji środków zapobiegawczych do sytuacji procesowej oskarżonego, o której mowa w art. 253 § 1 KPK. Stosownie do tej dyrektywy, obowiązkiem prokuratora jest baczenie, czy w sprawie nadal występują przyczyny, dla których środek zapobiegawczy został zastosowany lub wystąpiły przyczyny uzasadniające jego uchylenie albo zmianę.

Postanowienie Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 16 maja 2018 r., sygn. akt II AKz 307/18