Obraza uczuć religijnych. Czym są uczucia religijne?

Nie chciałbym urazić pani uczuć religijnych – powiedział pisarz K., nachyliwszy się ku Pani E. – ale…

To niemożliwe! – przerwała mu Pani E. i utkwiła spojrzenie w Antonim, który siedział bez ruchu, z opuszczonymi oczyma. – Moja wiara jest mocna, Bóg to wie! Moja wiara jest mocna, więc nie sposób ani jej, ani mnie urazić, gdy zaś mowa o uczuciach religijnych, to pozostawmy je osobom hormonalnie zakłopotanym. Uczucia są sferą doznań niestałych, często mrocznych i przewrotnych!

Michał Komar – Wtajemniczenia

W polskim ustawodawstwie funkcjonuje pojęcie obrazy uczuć religijnych. Przez wzgląd na swój charakter, jak również różnorodność ludzkich charakterów, jest to pojęcie bardzo niejasne. Z tego powodu polskie sądownictwo ma ogromne trudności z orzekaniem o winie osób oskarżonych. Jak można dokonać kwalifikacji, czy w danej wypowiedzi lub konkretnym działaniu doszło do obrazy uczuć religijnych?

Odpowiedzi będzie wiele, ponieważ nawet sędzia posiada własne poglądy i wrażliwość – wszak jest tylko człowiekiem. Temat jest o tyle ciekawy, że chociaż państwo jest neutralne światopoglądowo, to jej przedstawiciele już niekoniecznie. Zdarza się, że sędzia badający sprawę jest wyznania, które zostało obrażone. Czasem wyrok wygłasza człowiek, który przejawia niechęć do danego środowiska religijnego. Wszystko ma wpływ na efekt końcowy. Jak więc wypracować złoty środek?

Czym są uczucia religijne?

Zdaniem Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polskiej uczuciami religijnymi nazywamy stany psychiczne, których istotę stanowi wewnętrzne ustosunkowanie do przeszłych, teraźniejszych i przyszłych zdarzeń. Chodzi oczywiście o te zdarzenia, które w jakiś sposób bezpośrednio i pośrednio wiążą się z religią. Dokładniej z jej formą świadomości społecznej, która obejmuje wierzenia dotyczące sensu i celu istnienia człowieka, ludzkości i świata.

Niestety jest to pojęcie dość szerokie. Samo określenie „ustosunkowania się” może przecież znaczyć zarówno zainteresowanie, jak też obojętność, a nawet wrogość. Problematyczne jest również określenie uczuć religijnych jedynie jako „zdarzenia”. Może to powodować sytuacje, w których chroniony kult będzie związany jedynie z pewnymi działaniami, a nie sprawcami tych działań. Oczywiście, stosując logikę prawniczą, należy kierować się w stronę rozszerzającą.

Polskie prawo chroni Buddyzm (jak każde inne zalegalizowane wyznanie)
Polskie prawo chroni Buddyzm (jak każde inne zalegalizowane wyznanie)

Człowiek, który wierzy w konkretne zdarzenie religijne z natury obdarza szacunkiem i wiarą osoby w nim uczestniczące. Dzieje się tak, ponieważ samo zdarzenie nie mogłoby zaistnieć bez konkretnego bohatera. W wielu religiach powstanie życia kojarzy się z działaniem istoty wyższej. Negowanie Boga jako podmiotu przy zdarzeniu stworzenia świata jako przedmiotu jest więc absurdalne. Z tego też względu człowiek wierzący w konkretną formę powstania, celu i sensu życia może poczuć się urażony w sytuacji, kiedy ktoś inny w celach typowo prześmiewczych i obraźliwych dokonuje charakterystyki bóstwa, które w jego oczach jest największą świętością.

Przedmiot czci obejmuje wszystko, do czego odnosi się cześć religijna w ramach danego wyznania, czemu cześć i kult są w ramach danej religii oddawane, a więc także do samego Boga oraz postaci stanowiących „podmioty” kultu.

Andrzej Zoll

Analizując powyższe, należy stwierdzić, że w celu uniknięcia problemów związanych z obrażaniem uczuć religijnych Sąd Najwyższy powinien ponownie pochylić się nad tym zagadnieniem.

Obraza uczuć religijnych osoby niewierzącej

Kto obraża uczucia religijne innych osób, znieważając publicznie przedmiot czci religijnej lub miejsce przeznaczone do publicznego wykonywania obrzędów religijnych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

art. 196 – ustawa Kodeks karny

Podczas analizy powyższego przepisu wiele osób zastanawia się, czy nie nosi on znamion dyskryminujących osoby niewierzące. Człowiek posiadający poglądy ateistyczne również ma bowiem możliwość doznawania uczuć związanych z celem, sensem i historią powstania wszechświata, jak również samej istoty ludzkiej. Z drugiej jednak strony cechy światopoglądowe niezwiązane z religią są chronione przez wiele innych przepisów zawartych w polskim prawie.

Polskie prawo chroni bezwyznaniowość (ateizm)
Polskie prawo chroni bezwyznaniowość (ateizm)

Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.

art. 23 – ustawa Kodeks cywilny

Ustawodawca podkreśla, że prawo chroni dobra osobiste. Człowiek atakowany ze względu na swój światopogląd ma prawo szukać pomocy z zapewnieniem, że ją otrzyma. A. Wolter określił, że dobrem osobistym są prawa służące do ochrony dóbr osobistych, niemajątkowe, tak silnie związane z podmiotem, któremu przysługują, że razem z nim powstają i wygasają, oraz nie mogą przechodzić na inne osoby, są one prawami bezwzględnymi, których przedmiotem są dobra niematerialne i których ochrona jest wszechstronna, bo obejmująca zarówno realizację roszczeń niemajątkowych, majątkowych, jak i pośrednich. Z tego powodu, człowiek posiadający swój światopogląd ma prawo go chronić, a państwo ma mu to prawo zapewnić.

W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. (…)

art. 448 – ustawa Kodeks cywilny

Obraza uczuć religijnych osoby wierzącej

W przypadku uczuć religijnych związanych stricte z istotą wyższą dochodzi jednak kolejny aspekt. Osoba wierząca podporządkowuje całe swoje życie, jego styl, charakter i zachowanie w sposób, który odpowiada preferowanemu wyznaniu zapewniającemu tzw. życie wieczne po śmierci. Gdy dochodzi do psychicznego lub nawet fizycznego ataku z powodu wiary, uderza się w celowość istnienia i funkcjonowania konkretnej jednostki.

Polskie prawo chroni Chrześcijaństwo (jak każde inne zalegalizowane wyznanie)
Polskie prawo chroni Chrześcijaństwo (jak każde inne zalegalizowane wyznanie)

Artykuł 196 kodeksu karnego powstał celem ochrony wolności przekonań związanych ze sprawami wiary. Stanowi on wyraz tolerancji światopoglądowej państwa, które chce zachować neutralność w sprawach religijnych.

Jak można obrazić uczucia religijne?

Obraza uczuć religijnych polega na publicznym znieważeniu przedmiotu czci religijnej lub miejsca przeznaczonego do publicznego wykonywania obrzędów religijnych. Sprawca musi działać w sposób zmierzający do wywołania u pokrzywdzonego odczucia obrazy jego uczuć związanych z religią. Poczucie to musi być ściśle związane z treścią lub przedmiotem danego wyznania objętego szczególnym znaczeniem (przedmiot kultu obdarzony najwyższym szacunkiem). W przypadku zniewagi na tle światopoglądowym niezwiązanym z religią (ateizm) pokrzywdzony może domagać się ukarania sprawcy na podstawie innego artykułu kodeksu karnego.

Polskie prawo chroni Islam (jak każde inne zalegalizowane wyznanie)
Polskie prawo chroni Islam (jak każde inne zalegalizowane wyznanie)

Kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do osoby tej dotarła, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

art. 216 – ustawa Kodeks karny

Obraza uczuć religijnych vs nauka i sztuka

Zdaniem Sądu Najwyższego samo zastosowanie formy artystycznej nie powoduje wyłączenia odpowiedzialności karnej. W przypadku dążenia do osiągnięcia celu naukowego mającego znieważający charakter jest tak samo. Nawet powołując się na powyższe działania, można dopuścić się przestępstwa obrazy uczuć religijnych. To samo dotyczy publicznej zniewagi przedmiotu czci religijnej.

Obraza uczuć religijnych – tylko publicznie

W tym samym postanowieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że znieważenie przedmiotu czci religijnej uznaje się za obrazę uczuć religijnych jedynie w przypadku jego publicznego uzewnętrznienia.

Polskie prawo chroni Hinduizm (jak każde inne zalegalizowane wyznanie)
Polskie prawo chroni Hinduizm (jak każde inne zalegalizowane wyznanie)

Publiczny charakter przestępstwa z art. 196 k.k. sprowadza się do tego, że znieważenie przedmiotu czci religijnej może zostać dostrzeżone przez większą lub bliżej nieokreśloną liczbę osób. Znamię publiczności nie jest spełnione, jeśli zachowanie polegające na znieważeniu zostało zarejestrowane i przekazane następnie za pośrednictwem prasy drukowanej bądź przekazu, internetowego szerszej grupie osób.

Sąd Najwyższy – postanowienie z dnia 5 marca 2015 roku

SN wskazał, że wspomniana wyżej osoba, publikująca zarejestrowane nagranie, może spełniać znamiona przestępstwa zawartego w artykule 196 kodeksu karnego.

Obraza uczuć religijnych w zamkniętej grupie

Zdaniem najwyższej instancji nie spełnia również znamion przestępstwa obrazy uczuć religijnych zachowanie adresowane do osoby lub większej grupy, jeżeli zainteresowani wyrażają zgodę na kontakt z tymi treściami. Nie ma w tym wypadku znaczenia, czy dana osoba może poczuć się urażona. Miała ona bowiem możliwość zapoznania się z historią artysty, naukowca czy też innej osoby, której poglądy są powszechnie znane. Przykładem może być koncert artysty w zamkniętym pomieszczeniu.

Obraza uczuć religijnych a wolność słowa

Przez wzgląd na zbliżenie tematyczne pojawiają się trudności w rozdzieleniu zachowań, które obrażają uczucia religijne od tych dających prawo do wolności słowa. Warto podkreślić, że krytyka sama w sobie nie stanowi obrazy uczuć religijnych.

Polskie prawo chroni Judaizm (jak każde inne zalegalizowane wyznanie)
Polskie prawo chroni Judaizm (jak każde inne zalegalizowane wyznanie)

Każdy ma prawo do swobodnej wypowiedzi na temat danego wyznania i ich przedstawicieli. Dotyczy to również negatywnej opinii w stosunku do podmiotu i przedmiotu kultu religijnego. Ważne jest, by forma i treść zachowania nie zawierała w sobie elementów o charakterze poniżającym, lekceważącym czy obelżywym.  O obrazie uczuć religijnych można mówić, gdy dojdzie do spełnienia zarówno przesłanki subiektywnej, jak i obiektywnej związanej z uczuciami osoby obrażonej.

Kto może obrazić uczucia religijne?

Obraza uczuć religijnych jest przestępstwem powszechnym. Znaczy to tyle, że każdy może dopuścić się tego przestępstwa. Każdy może też poczuć się obrażony. Przestępstwo to może być popełnione zarówno umyślnie, jak i w zamiarze ewentualnym.

Przestępstwo określone w art. 196 k.k. popełnia ten, kto swoim zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym obejmuje wszystkie znamiona tego występku.

uchwała Sądu Najwyższego z 29 października 2012 roku (I KZP 12/12)

Prawo polskie dopuszcza również możliwość zbiegu kumulatywnego obrazy uczuć religijnych z dwoma innymi przestępstwami wskazanymi w kodeksie karnym.

Kto ogranicza człowieka w przysługujących mu prawach ze względu na jego przynależność wyznaniową albo bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

art. 194 – ustawa Kodeks karny

Kto złośliwie przeszkadza publicznemu wykonywaniu aktu religijnego kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 (…) Tej samej karze podlega, kto złośliwie przeszkadza pogrzebowi, uroczystościom lub obrzędom żałobnym.

art. 195 – ustawa Kodeks karny