Umowa agencyjna pośrednictwa

Umowa agencyjna należy do grupy umów o świadczenie usług. Zawrzeć ją mogą tylko osoby prowadzące działalność gospodarczą, osoby prawne lub jednostki organizacyjne niebędące osobą prawną lecz mające zdolność prawną. Umowa agencyjna sprowadza się do tego, iż przyjmujący zlecenie (agent) zobowiązuje się, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, do stałego pośredniczenia za wynagrodzeniem, przy zawieraniu z klientami umów na rzecz dającego zlecenie (zleceniodawcy), bądź na zawieraniu umów na rzecz i w imieniu zleceniodawcy.

Wyróżnia się dwa typy umów agencyjnych:

  1. pośrednictwa,
  2. przedstawicielstwa.

Niniejszy tekst dotyczy umowy agencyjnej pośrednictwa przy zawieraniu umów.

Umowa agencyjna jest umową konsensualną, kauzalną, dwustronnie zobowiązująca, odpłatną i wzajemną. Istotą umowy jest stałe i odpłatne wykonywanie przez agenta zleconych mu czynności. Jeżeli czynności dotyczą czynności wykonywanych dorywczo, jednorazowo nie można jej zakwalifikować jako umowa agencyjna.

Forma umowy

Umowa agencyjna może zostać zawarta w dowolnej formie. Zawarcie umowy agencyjnej w formie pisemnej zapobiega nieporozumieniom pomiędzy stronami umowy, jak również ułatwia dochodzenie swoich praw przy ewentualnym sporze. Warto podkreślić, iż zachowanie formy pisemnej jest konieczne dla zastrzeżenia odpowiedzialności agenta za wykonanie zobowiązania przez klienta (prowizja del credere). W takim przypadku forma pisemna zastrzeżona jest ad eventum. Oznacza to, że w razie jej niezachowania poczytuje się, że umowa została zawarta bez takiego zastrzeżenia. Ponadto postanowienia dotyczące klauzuli konkurencyjności muszą mieć formę pisemną pod rygorem nieważności.

Zleceniodawca

Na uwagę zasługuje fakt, że jeżeli zleceniodawca nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego (dalej k.c.), to zawarta z nim umowa agencyjna pośrednictwa przy zawieraniu umów nie jest umową agencyjną. Pomimo tego do umowy takiej stosuje się na podstawie art. 7649 k.c. przepisy o umowie agencyjnej, z wyłączeniem art. 761 - 7612 k.c. (niektóre postanowienia o prowizji), art. 7615 k.c. (dotyczący udzielania informacji o podstawach wyliczenia prowizji) oraz art. 7643 – 7648 k.c. (dotyczące świadczenia wyrównawczego i ograniczania działalności konkurencyjnej agenta).

Obowiązki zleceniodawcy

Pomimo swobody umów w obrocie cywilno-prawnym (3531 k.c.), gdzie strony mogą dowolnie kształtować treść umowy, występują przepisy, które narzucają określone obowiązki, których strony nie mogą dowolnie zmieniać (art. 7602 k.c.). Do obowiązków tych należą:

  • obowiązek przekazywania agentowi dokumentów i informacji potrzebnych do prawidłowego wykonania umowy,
  • obowiązek zawiadomienia agenta w rozsądnym czasie o przyjęciu lub odrzuceniu propozycji zawarcia umowy oraz o niewykonaniu umowy, przy której zawarciu agent pośredniczył, lub którą w imieniu zleceniodawcy zawarł,
  • czy obowiązek zawiadomienia w rozsądnym terminie agenta o tym, że liczba umów, których zawarcie przewiduje lub wartość ich przedmiotu, będzie znacznie niższa od tej, której agent mógłby normalnie się spodziewać (art. 7602 k.c.).

Obowiązki agenta

W umowie agencyjnej – o charakterze pośredniczym – usługi agenta sprowadzają się wyłącznie do czynności faktycznych polegających na pośredniczeniu przy zawieraniu umów na rzecz zleceniodawcy. Przez pośredniczenie w sensie cywilnoprawnym rozumie się takie czynności pośrednika, które umożliwiają zawarcie umowy osobom trzecim. Przy czym działanie pośrednika nie zawiera w sobie żadnych czynności prawnych mogących wywołać jakiekolwiek skutki dla zlecającego. Przykładowo wskazuje się, że czynności pośredniczenia mogą obejmować:

  • wyszukiwanie osób, z którymi można zawierać umowy,
  • udział w rokowaniach mających na celu zawarcie umowy,
  • skłanianie osób trzecich do zawarcia umowy lub przyjęcia oferty,
  • przekazywanie próbek,
  • informowanie o warunkach umów i właściwościach towaru,
  • negocjowanie treści umów.

Pełnomocnictwo

W przypadku umowy agencyjnej pośredniczej agent nie jest upoważniony do zawierania umów w imieniu i na rzecz zleceniodawcy. Umowa pośrednicza opiera na czynnościach faktycznych, które mają za zadanie stworzyć warunki, by zleceniodawca podpisał z klientem umowę. Czym innym są natomiast umowy agencyjne przedstawicielskie oraz o charakterze mieszanym. W nich agent zostaje umocowany do działania w imieniu dającego zlecenie (zleceniodawcy). Umocowanie następuje na podstawie pełnomocnictwa udzielonego na zasadach ogólnych (art. 95 k.c. i następne).

Udzielenie pełnomocnictwa może nastąpić bądź w samej umowie, bądź poprzez wydanie odrębnego dokumentu. W obrocie gospodarczym częstą praktyką jest udzielanie pełnomocnictwa w formie odrębnego dokumentu. Wynika to z faktu, iż takie rozwiązanie spowoduje, że agent nie będzie zobowiązany do okazywania klientom zleceniodawcy umowy agencyjnej, obejmującej m.in. oświadczenie o udzieleniu pełnomocnictwa. Wykazanie przez agenta jego umocowania do działania w imieniu zleceniodawcy nastąpi poprzez okazanie klientowi pełnomocnictwa. W razie wątpliwości co do zakresu umocowania należy skorzystać z przepisu art. 759 k.c.. Zgodnie z przepisem, w przypadku jakichkolwiek wątpliwości poczytuje się, że agent jest upoważniony do przyjmowania dla zleceniodawcy zapłaty za świadczenie, które spełnia za zleceniodawcę oraz do przyjmowania dla niego świadczeń, za które płaci, jak również do odbierania zawiadomień o wadach oraz oświadczeń dotyczących wykonania umowy, którą zawarł w imieniu zleceniodawcy.

W przypadku gdyby agent przekroczył, bądź, gdy takiego umocowania nie posiada, ważność zawartej przez agenta umowy uzależniona jest od samego zleceniodawcy. Jeżeli zleceniodawca niezwłocznie po otrzymaniu wiadomości o zawarciu przez agenta umowy nie oświadczy klientowi, że umowy nie potwierdza, to w takim przypadku uznaje się, że doszło do skutecznego zawarcia umowy (art. 7603 k.c.). Gdy jednak zleceniodawca niezwłocznie oświadczy klientowi, że umowy nie potwierdza, zastosowanie znajdzie art. 103 § 3 k.c.. Agent będzie zobowiązany do zwrotu klientowi tego, co otrzymał od niego w wykonaniu umowy. Jest też zobowiązany do naprawienia szkody, którą klient poniósł przez to, że zawarł umowę, nie wiedząc o braku umocowania lub o przekroczeniu jego zakresu.

Obowiązek zachowania lojalności

Obowiązek zachowania lojalności przez agenta w stosunku do zleceniodawcy ma charakter bezwzględnie obowiązujący (art. 760 k.c.). Genezą wprowadzenia takiego rozwiązania jest fakt, iż umowa agencyjna powinna opierać się na szczególnym zaufaniu pomiędzy stronami. Obowiązek lojalności wyraża się poprzez:

  1. zakaz zajmowania się przez agenta działalnością konkurencyjną wobec dającego zlecenia w czasie trwania umowy agencyjnej,
  2. dbania przez agenta o interesy dającego zlecenie.

Zasada lojalności obowiązuję również zleceniodawcę. Wyraża się poprzez dbałość o interesy agenta oraz nakazuje powstrzymywanie się od zachowań sprzecznych z tymi interesami. Warto zaznaczyć, że naruszenie obowiązku lojalności stanowi podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej oraz może być podstawą do wypowiedzenia umowy ze skutkiem natychmiastowym.

Kara umowna

Kara umowna jest dodatkowym zapisem (zapisem opcjonalnym). Zabezpiecza ona każdą ze stron przed nieuczciwym zachowaniem się drugiej strony umowy. Ma na celu wzmocnienie więzi pomiędzy partnerami oraz służy realnemu wykonaniu zobowiązań, poniekąd skłaniając strony umowy do wypełnienia zobowiązania. Wysokość kary umownej może zostać określona w sposób dowolny. Na przykład poprzez wskazanie konkretnej kwoty albo poprzez wskazanie procentowej wartości przedmiotu umowy. Zastrzeżenie kary umownej ułatwia i upraszcza dochodzenie odszkodowania, gdyż nie wymaga się wykazania poniesionej szkody ani jej wysokości. Oprócz stosunkowo prosto wyliczalnej szkody negatywne konsekwencje nienależytego wykonania umowy, mogą dotyczyć także utraty zaufania kontrahentów czy utratę w ogóle pozycji na rynku.

Nie ulega wątpliwości, że powyższe okoliczności (utrata zaufania, pozycji na rynku) również prowadzą do powstania szkody. Jednak wyliczenie, jak również udowodnienie jej powstania, nastręcza już wielu problemów. Należy pamiętać, iż istotnym zapisem w przypadku kary umownej jest to, by upoważnić do dochodzenia odszkodowania przewyższającego wysokość zastrzeżonej kary umownej. W razie bowiem wprowadzenia w umowie zapisu o karze umownej uprawniony do kary będzie mógł żądać tylko zapłaty kary. Nawet gdy poniesie szkodę znacznie przekraczającą wysokość zastrzeżonej kary. Aby strona była uprawniona do żądania dodatkowego odszkodowania (ponad karę umowną) niezbędne jest wprowadzenie zapisu  do umowy uprawniającego do żądania odszkodowania przekraczającą wysokość zastrzeżonej kary. Zgodnie z art. 484 § 2 k.c., karę umowną można miarkować. Oznacza to, że strona może żądać zmniejszenia kary umownej, ale wyłącznie w dwóch przypadkach:

  1. jeżeli zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części,
  2. gdy kara umowna jest rażąco wygórowana.

Warto przypomnieć, iż w orzecznictwie stwierdzono też, że niedopuszczalne jest zmniejszenie kary umownej na podstawie art. 5 k.c., czyli w oparciu o zasady współżycia społecznego.

Klauzula poufności

O tym, czy konkretna informacja podlega ochronie decyduje sama strona, składając stosowne oświadczenie.  Można przyjąć dowolną formę takiego oświadczenia. Często w obrocie gospodarczym można spotkać się z pojęciem tajemnicy przedsiębiorstwa. By można było mówić o tajemnicy przedsiębiorstwa, muszą zostać spełnione następujące warunki:

  1. informacja ma charakter techniczny, technologiczny, organizacyjny lub posiada wartość gospodarczą,
  2. nie została ujawniona do publicznej wiadomości ,
  3. podjęto w stosunku do niej niezbędne działania w celu zachowania poufności.

Informacja, aby uznać ją za poufną nie może być ujawniona do wiadomości publicznej, inaczej „być” powszechnie znana. Kolejnym warunkiem sine qua non do tego by informacja mogła być uznana za tajemnicę przedsiębiorstwa jest wola przedsiębiorcy, by pozostała ona tajemnicą dla pewnych kręgów odbiorców, kontrahentów. Bez takiej woli, choćby tylko dorozumianej, informacji nie można uznać za tajemnicę przedsiębiorstwa.

Czym innym jest natomiast informacja handlowa. Informacja handlowa jest to całokształt doświadczeń i przydatnych wiadomości do prowadzenia przedsiębiorstwa niezwiązanych bezpośrednio z cyklem produkcyjnym.

Prowizja

Umowa agencyjna ma charakter odpłatny. W związku z tym za czynności podejmowane przez agenta na rzecz zleceniodawcy należy się stosowne wynagrodzenie. Jeżeli sama umowa nie odnosi się do sposobu wynagradzania, ustawowo agentowi przysługuje prowizja. Prowizją jest wynagrodzeniem, którego wartość zależy od liczby lub wartości zawartych umów. W praktyce najczęściej wynagrodzenie agenta określa się procentowo w stosunku do wartości zawartych umów. Innym sposobem wynagradzania jest ryczałt. Wynagrodzenie ryczałtowe charakteryzuje się tym, że jego wysokość określa się z góry w treści umowy. Nie zależy ono od efektów działalności agenta w trakcie trwania umowy. Kolejnym sposobem wynagradzania agenta jest wynagrodzenie mieszane. Zawiera ono element stałego wynagrodzenia oraz wynagrodzenie prowizyjne.

Prowizja może występować w następujących formach:

  1. stała – jest to wysokość stałego procentu, liczonego od liczby lub wartości zawieranych umów,
  2. degresywna – wysokość prowizji maleje wraz ze wzrostem liczby lub wartości zawieranych umów,
  3. progresywna – wysokość wzrasta wraz ze wzrostem liczby lub wartości zawieranych umów,
  4. ustalana ad hoc - na podstawie każdorazowego porozumienia pomiędzy agentem a dającym zlecenie przed lub po zawarciu umowy,
  5. ustalana według uznania zleceniodawcy.

Nabycie prawa do prowizji

Moment nabycia prawa do prowizji to jeszcze nie termin zapłaty wynagrodzenia przysługującego agentowi. Nabycie prawa do prowizji stanowi warunek sine qua non do tego, aby uznać, że prowizja jest agentowi należna. Pomimo swobody kształtowania umów, moment ustalenia prawa do prowizji – w pewnej sytuacji - ograniczają przepisy kodeksu cywilnego. Mianowicie, strony nie mogą postanowić, iż agent nabywa prawo do prowizji później niż w chwili spełnienia świadczenia przez klienta albo w chwili, w której klient powinien spełnić świadczenie, gdyby zleceniodawca spełnił swoje świadczenie.

Na podkreślenie zasługuje fakt, iż w przypadku gdy umowa agencyjna milczy na temat nabycia prawa do prowizji, zastosowanie ma art. 7613 k.c. Pada tutaj stwierdzenie, iż agent nabywa prawo do prowizji z chwilą, w której zleceniodawca powinien był spełnić swoje świadczenie wobec klienta albo faktycznie je spełnił albo kiedy swoje świadczenie spełnił klient.

Najwcześniejszy termin, w którym agent nabywa prawo do prowizji może przypadać na dzień zawarcia umowy z klientem (w przypadku, kiedy zleceniodawca nie uzależnia zapłaty prowizji od faktycznego wykonania umowy). Maksymalny termin nie może być późniejszy niż wynika to z przepisów Kodeksu cywilnego. Roszczenie agenta o zapłatę prowizji staje się wymagalne z upływem ostatniego dnia miesiąca następującego po kwartale, w którym agent nabył prawo do prowizji. Postanowienia umowy mniej korzystne dla agenta są nieważne.

Istotnym zapisem jest art. 7614 k.c., w którym stwierdza się, iż agent nie może żądać prowizji w przypadku, gdy jest oczywiste, że umowa z klientem nie zostanie wykonana na skutek okoliczności, za które zleceniodawca nie ponosi odpowiedzialności. Do okoliczności powodujących niewykonanie umowy, za które dający zlecenie nie ponosi odpowiedzialności, należy zaliczyć przede wszystkim:

1) okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi klient,

2) okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi osoba trzecia, za którą dający zlecenie (zleceniodawca) nie odpowiada,

3) okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności, w szczególności siła wyższa,

4) okoliczności leżące po stronie dającego zlecenie (zleceniodawcy), jednakże za które nie ponosi on odpowiedzialności.

Natychmiastowe wypowiedzenie umowy

Przepisy art. 7642 k.c. regulują wypowiedzenie umowy agencyjnej bez zachowania terminów wypowiedzenia, a więc ze skutkiem natychmiastowym. Ze skutkiem natychmiastowym można rozwiązać zarówno umowę zawartą na czas oznaczony, jak i na czas nieoznaczony. Wypowiedzenie stanowi jednostronną czynność prawną strony umowy. Oświadczenie woli zostaje złożone z chwilą, gdy dotrze do drugiej strony tak, że mogła się zapoznać z jego treścią. Przepisy kodeksu cywilnego nie wymagają dla wypowiedzenia umowy agencyjnej formy szczególnej. Oznacza to, że można je złożyć w formie dowolnej. Jeżeli jednak umowę zawarto w formie pisemnej to wypowiedzenie umowy, odstąpienie od umowy powinno się stwierdzić pismem.

Przepis art. 7642 k.c. nie wskazuje terminu, w ciągu którego należy złożyć wypowiedzenie natychmiastowe. Uznaje się, iż brak jest podstaw, by przyjąć, że prawo to wygasa w razie nieusprawiedliwionego zwlekania z podjęciem decyzji o złożeniu wypowiedzenia natychmiastowego. Przepisy kodeksu cywilnego w sposób lakoniczny, ogólny formułują przesłanki zastosowania wypowiedzenia w trybie natychmiastowym.

Zgodnie bowiem z art. 7642 § 1 k.c., umowę agencyjną można wypowiedzieć bez zachowania terminów wypowiedzenia z powodu niewykonania obowiązków przez jedną ze stron w całości lub znacznej części, a także w przypadku zaistnienia nadzwyczajnych okoliczności. W praktyce wskazuje się, iż dopuszczalne jest wymienienie przypadków w samej umowie uzasadnianych wypowiedzenie umowy ze skutkiem natychmiastowym, lecz nie jest to konieczne. Wyliczenie znajdujące się w niniejszym tekście jest wyłącznie wyliczeniem przykładowym, gdyż nie wyłącza możliwości wypowiedzenia umowy w przypadku zaistnienia innej okoliczności, która wypełni hipotezę wynikającą z art. 7642 § 1 k.c.

Klauzula salwatoryjna

Istotą klauzuli salwatoryjnej jest to, że pomimo nieważności części postanowień umowy, pozostałe jej postanowienia pozostają w mocy. Istotne dla stron jest ustalenie, czy w wyniku uznania jednego z postanowień za nieważny, nieważna będzie cała umowa.

W przypadku wątpliwości co do postanowień umowy - przy jej wykładni - należy stosować dyrektywę favor contractus. Pozwala ona utrzymać skuteczność umowy w jak najszerszym zakresie.

Przy sporządzaniu klauzuli salwatoryjnej strony mogą dokonywać modyfikacji tejże klauzuli. Zakres dopuszczalnych modyfikacji umownych to:

  1. klasyczne sformułowanie, w którym w razie nieważności niektórych postanowień umowy pozostałe postanowienia pozostają w mocy,
  2. strony mogą się zobowiązać, iż w przypadku nieważności któregoś z postanowień, przystąpią do rozmów w celu zastąpienia postanowienia nieważnego innym,
  3. strony umowy mogą również wcześniej przygotować postanowienia, które w przypadku nieważności postanowień pierwotnych, zastąpi je.

Umowę agencyjną pośrednictwa stworzysz za pomocą naszego prostego i intuicyjnego Generatora Umów!