Obrońca, pełnomocnik i przedstawiciel ustawowy – czym się różnią?

9 września 2019
/

Reprezentanci stron procesowych to osoby, które działają w procesie za stronę w jej imieniu na mocy odpowiedniego tytułu prawnego. Takim tytułem najczęściej jest pełnomocnictwo lub bezpośredni przepis ustawy. Reprezentantami stron procesowych są obrońcy, pełnomocnicy i przedstawiciele ustawowi. W jakich sytuacjach mamy z nimi do czynienia i czym się od siebie różnią te funkcje?

Kto może być obrońcą?

Obrońca działa zawsze w interesie oskarżonego. Zgodnie z art. 82 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”) może nim być jedynie osoba uprawniona do obrony na mocy przepisów ustawy o ustroju adwokatury (obecnie: Prawo o adwokaturze) lub ustawy o radcach prawnych. Innymi słowy: będą to adwokaci i aplikanci adwokaccy, oraz radcowie prawni i aplikanci radcowscy. Oskarżony może mieć jednocześnie maksymalnie trzech obrońców (art. 77 kpk). Natomiast obrońca może bronić kilku oskarżonych (ustawa nie ogranicza ich liczby), ale pod warunkiem, że ich interesy nie pozostają w sprzeczności (art. 85 § 1 kpk). Ze względu na rodzaj tytułu do obrony wyróżniamy obrońców z wyboru i z urzędu.

Obrona z wyboru

Dla możliwości korzystania z obrońcy z wyboru podstawą jest wydanie przez oskarżonego upoważnienia do obrony. Przyjmuje ono postać pełnomocnictwa udzielonego wybranemu adwokatowi lub radcy prawnemu. Może ono zostać udzielone w formie pisemnej lub ustnej. Pełnomocnictwo ustne składane jest w postaci oświadczenia do protokołu organu prowadzącego postępowanie karne (art. 83 § 2 kpk), np. podczas pierwszego przesłuchania podejrzanego w dochodzeniu przez policję lub do protokołu na rozprawie. Szczególną formą pełnomocnictwa jest tzw. pełnomocnictwo tymczasowe, które udzielane jest obrońcy przez inną osobę niż oskarżony. Ma to miejsce szczególnie w sytuacji, gdy oskarżony jest pozbawiony wolności. Jednak zgodnie z art. 83 § 1 kpk, o ustanowieniu oskarżonemu obrońcy należy go niezwłocznie zawiadomić. Wówczas on sam osobiście udziela pełnomocnictwa albo przez brak takiego udzielenia powoduje utratę jego mocy.

Obrona z urzędu

W przypadku obrony z urzędu tytułem prawnym jej ustanowienia jest zarządzenie prezesa lub referendarza sądowego sądu właściwego do rozpoznania sprawy (art. 81 § 1 kpk), a w postępowaniu sądowym – również sądu. Obrońcę z urzędu wyznacza się wyłącznie wtedy, gdy oskarżony nie posiada obrońcy z wyboru. Jego powołanie dopuszczalne jest w dwóch przypadkach. Pierwszy z nich możliwy jest na wniosek oskarżonego, jeżeli wykaże on, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny (art. 78 § 1 kpk). Wniosek taki może dotyczyć także wyznaczenia obrońcy z urzędu wyłącznie w celu dokonania tylko określonej czynności procesowej (art. 78 § 1a). Co istotne, jeżeli okaże się, że nie istniały okoliczności, na podstawie których wyznaczono obrońcę z urzędu, sąd może cofnąć jego wyznaczenie (art. 78 § 2 zd. 1 kpk). Na postanowienie o takim cofnięciu nie przysługuje zażalenie.

Druga z możliwości wyznaczenia obrony z urzędu dotyczy sytuacji, gdy oskarżony nie posiada obrońcy z wyboru, a zachodzi przypadek obrony obligatoryjnej (czyli sytuacja wyraźnie przewidziana przez kodeks, w której oskarżony musi mieć obrońcę; art. 81 kpk). W tym przypadku na oskarżonym spoczywa jednak, co do zasady, obowiązek pokrycia należności za obrońcę. 

Obrońca z urzędu

Zakres działania obrońcy

Ustanowienie obrońcy z wyboru lub wyznaczenie z urzędu uprawnia go do działania w całym postępowaniu (we wszystkich jego stadiach), nie wyłączając czynności po uprawomocnieniu się orzeczenia, jeżeli ustanowienie takie nie zawiera żadnych ograniczeń (art. 84 § 1 kpk). Czynnościami po uprawomocnieniu się wyroku będzie np. kasacja, wznowienie postępowania, ekstradycja czy kwestie związane z kosztami postępowania. W obrębie upoważnienia obrońcy mieści się także obowiązek podejmowania różnych innych czynności (np. udział w przesłuchaniu świadków). Kodeks zobowiązuje go do ich wykonywania aż do prawomocnego zakończenia postępowania (art. 84 § 2 kpk). 

Pełnomocnik

Pełnomocnicy to osoby, które działają w interesie pokrzywdzonych (w postępowaniu przygotowawczym), a także oskarżycieli prywatnych i posiłkowych oraz stron szczególnych w postępowaniu karnym skarbowym lub w sprawach nieletnich. Mogą nimi być, tak jak obrońcami, adwokaci i aplikanci adwokaccy oraz radcowie prawni i aplikanci radcowscy. Pełnomocnik działa więc zawsze w interesie strony innej niż oskarżony (art. 87 § 1 kpk). Co więcej, przepisy kodeksu postępowania karnego (art. 87 § 2 kpk) zezwalają także na ustanowienie swojego pełnomocnika przez osobę niebędącą stroną w toczącym się postępowaniu, jeżeli wymagają tego jej interesy. Może zatem być to np. biegły lub świadek. Jednak sąd (a w postępowaniu przygotowawczym prokurator) może odmówić dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika owej innej osoby, jeżeli uzna, że obrona jej interesów tego nie wymaga (art. 87 § 3 kpk).

Przeczytaj również:
Kiedy profesjonalny pełnomocnik jest niezbędny?

Zakres działania pełnomocnika

Do pełnomocnika nie odnosi się nakaz podejmowania czynności procesowych przez obrońcę wyłącznie na korzyść oskarżonego. Ma on prawo wykonywania również czynności niekorzystnych dla strony, ale pod warunkiem, że działa w dobrej wierze i w granicach udzielonego pełnomocnictwa. Może więc np. cofnąć powództwo (choć całkiem realne byłoby jego zasądzenie) lub zgłosić odstąpienie od oskarżenia posiłkowego. W kwestiach dotyczących pełnomocnika, a nieuregulowanych w kodeksie postępowania karnego, stosuje się odpowiednie przepisy obowiązujące w postępowaniu cywilnym (art 89 kpk).

Przedstawiciele ustawowi

W przypadku przedstawicieli ustawowych należy przede wszystkim wskazać na osoby reprezentujące z mocy ustawy małoletnich pokrzywdzonych (do ukończenia 18. roku życia) albo ubezwłasnowolnionych całkowicie lub częściowo (art. 51 § 2 kpk). Przepisem ustawy, który reguluje przedstawicielstwo (poza przepisami kpk), jest także art. 98 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej jako „kro”). W myśl tych przepisów przedstawicielami są zatem:

  • rodzice – jeżeli dziecko znajduje się pod władzą rodzicielską obojga rodziców, to każde z nich jest jego przedstawicielem ustawowym (art. 98 § 1 kro),
  • opiekun faktyczny – czyli osoba, pod której stałą pieczą pozostaje pokrzywdzony; do organu procesowego należy tu jednak sprawdzenie, czy rzeczywiście ta osoba sprawuje opiekę,
  • opiekun prawny – czyli osoba wyznaczona przez sąd opiekuńczy.

Przedstawiciel taki może działać osobiście albo przez ustanowionego przez siebie pełnomocnika. Przysługują mu wszystkie uprawnienia strony – może zatem dokonywać także czynności niekorzystnych dla oskarżonego, np. cofnąć wniosek dowodowy.

Przedstawicielem ustawowym jest także osoba, pod której pieczą pozostaje będąca pokrzywdzonym osoba nieporadna, w szczególności ze względu na wiek lub stan zdrowia (art. 51 § 3 kpk), a także osoby reprezentujące z mocy ustawy oskarżonego nieletniego (do 17. roku życia) lub ubezwłasnowolnionego (art. 76 kpk). Są to te same osoby co przedstawiciele pokrzywdzonego. Inny jest natomiast zakres ich uprawnień – jest ograniczony do czynności procesowych korzystnych dla oskarżonego.

Przedstawiciel ustawowy