Czym jest obywatelstwo?

Prawie każdy człowiek posiada jakieś obywatelstwo. Odsetek apatrydów (bezpaństwowców) w społeczeństwie jest bardzo niski. Zgodnie z obliczeniami UNHCR, na świecie jest ich co najmniej 10 milionów, w UE ok. 400 tysięcy, a w Polsce ich liczba waha się wokół 10 tysięcy. Skoro prawie każdy z nas jest obywatelem jakiegoś państwa, to wypadałoby wiedzieć, co właściwie oznacza termin „obywatelstwo”.

Obywatelstwo jest formalną przynależnością człowieka do państwa, która rodzi prawa i obowiązki zarówno po stronie obywatela, jak i państwa. Prawo do bycia obywatelem jest jednym z podstawowych. Powszechna deklaracja praw człowieka mówi o nim w 15 artykule:

  1. Każdy człowiek ma prawo do posiadania obywatelstwa.
  2. Nie wolno nikogo pozbawiać samowolnie obywatelstwa ani nikomu odmawiać prawa do zmiany obywatelstwa.

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych w art. 24 postanawia, że każde dziecko ma prawo do nabycia obywatelstwa.

Kto wyznacza kryteria, które należy spełnić aby otrzymać obywatelstwo?

Tylko i wyłącznie Państwo może określać sposoby jego nabycia, a także ewentualnej utraty. Jak stanowi art. 1 Konwencji Ligi Narodów w sprawie kolizji ustaw o obywatelstwie z 1930 r.:

każde Państwo władne jest określić w swym ustawodawstwie, kto jest jego obywatelem. Ustawodawstwo to winno być przyjęte przez inne Państwa, byleby było zgodne z umowami międzynarodowymi, zwyczajem międzynarodowym i zasadami prawnymi ogólnie uznanymi w przedmiocie obywatelstwa.

W podobnym tonie utrzymany jest m. in. art. 3 Konwencji Rady Europy o obywatelstwie z roku 1997. Nadawanie obywatelstwa jest więc tak zwaną kompetencją wyłączną państwa. Jednak wiele spraw związanych z obywatelstwem jest przedmiotem regulacji prawa międzynarodowego czy wspólnotowego. Jakie znaczenie ma prawo międzynarodowe w praktyce?

Wypowiedział się na ten temat Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej w roku 1923. W swojej opinii na temat dekretów o obywatelstwie w Tunisie i Maroku organ rozstrzygnął, czy o wydaniu obywatelstwa decyduje wyłącznie określone Państwo. Organ uznał, że to pytanie jest zasadniczo względne, a odpowiedź jest uzależniona od ukształtowania stosunków międzynarodowych. Zgodnie ze stanowiskiem Trybunału, swoboda w podejmowaniu decyzji przez dane państwo jest ograniczona przez zobowiązania, które ma ono w stosunku do innych państw. To oznacza, że kompetencja państwa, która co do zasady jest wyłączna, może być ograniczona prawem międzynarodowym.

Warto przytoczyć także orzeczenie Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z roku 1955. Zdaniem orzekających, obywatelstwo nie powinno być nadawane bez przyczyny. Państwo powinno nadawać je osobom, które wykazują się przywiązaniem do niego, solidarnością egzystencji, interesów i uczuć. Zdaniem MTS, tylko osoba, która spełnia te warunki może być uznana za związaną z Państwem. Obywatelstwo stanowi więź prawną, która nie zawsze odzwierciedla tę rzeczywistą.

Należy odróżnić pojęcie obywatelstwa od narodowości. Już preambuła Konstytucji RP wskazuje na to, że pojęcia te nie są jednoznaczne. Narodowość ma szerszy zakres podmiotowy. Zgodnie ze słownikiem języka polskiego, narodowość oznacza przynależność do danego narodu, poczucie tej przynależności. To, jakiej narodowści jest jednostka nie zależy od posiadanego obywatelstwa. Decyduje o tym związek emocjonalny, kulturowy lub genealogiczny z określonym narodem.

W jaki sposób można otrzymać obywatelstwo?

Obywatelstwo może zostać nabyte w sposób pierwotny lub wtórny.

Obywatelstwo pierwotne

Nabycie obywatelstwa w sposób pierwotny, oznacza nabycie go poprzez samo urodzenie się. To dzieje się „z automatu”. W zależności od prawa obowiązującego w danym państwie, pierwotne nabycie obywatelstwa może nastąpić zgodnie z zasadą prawa krwi (łac. ius sanguinis) lub prawa ziemi (łac. ius soli). Obie zasady są proste w zrozumieniu, bowiem ich sens sugerują nam już same nazwy.

Zgodnie z zasadą prawa krwi, dziecko nabywa takie obywatelstwo, jakie posiadają jego rodzice albo jedno z rodziców. Natomiast zgodnie z zasadą prawa ziemi, dziecko nabywa obywatelstwo państwa, na którego terytorium się urodziło.

W Polsce co do zasady przy pierwotnym nabyciu obywatelstwa obowiązuje prawo krwi. Jednak w niektórych przypadkach, dziecko może nabyć obywatelstwo RP zgodnie z zasadą prawa ziemi. Dzieje się tak, kiedy rodzice dziecka nie są znani lub ich obywatelstwo jest nieokreślone, albo są apatrydami.

Specyficzną formą nabycia polskiego obywatelstwa jest także przysposobienie pełne, czyli adopcja. Warunkiem jest, by dziecko zostało zaadoptowane przez osobę lub osoby będące obywatelami RP, przed ukończeniem przez niego 16 roku życia. W przypadku spełnienia tego warunku, uznaje się, że cudzoziemiec nabył obywatelstwo polskie z dniem urodzenia. Takie dziecko nabywa obywatelstwo RP z mocy prawa.

Obywatelstwo wtórne

Nabycie obywatelstwa w sposób wtórny, to nabycie go w każdy inny sposób niż poprzez urodzenie się. Zgodnie z polskim prawem, jednostka może otrzymać polskie obywatelstwo w ten sposób poprzez:

  • nadanie przez Prezydenta RP;
  • uznanie za obywatela polskiego;
  • przywrócenie obywatelstwa polskiego.

Obywatelstwo można też kupić

Ciekawostką dla wielu osób może być fakt, że obywatelstwa niektórych państw można po prostu kupić. By zostać zostać obywatelem Saint Lucia, należy zainwestować co najmniej 100 tysięcy dolarów w specjalny fundusz lub zainwestować 300 tysięcy dolarów w nieruchomości w tym kraju. Willa na pięknej karaibskiej wyspie? Brzmi przyjemnie.

Więcej niż jedno obywatelstwo

Niektóre państwa zabraniają posiadania więcej niż jednego obywatelstwa. Bardzo restrykcyjna pod tym względem jest na przykład Japonia. Japońskie przepisy są na tyle surowe, że dzieci posiadające więcej niż jeden paszport muszą odrzucić obywatelstwo inne niż japońskie przed ukończeniem 22 roku życia. W przeciwnym wypadku tracą status obywatela Japonii.

W wielu państwach nie stanowi, to jednak problemu. Jak jest w Polsce? Można mieć obywatelstwo innego kraju. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z przepisami polskiego prawa, posiadanie przez obywateli RP innego obywatelstwa poza polskim nie skutkuje prawem do przedkładania go nad polskie. Obywatel Polski na terytorium RP w żadnym wypadku nie może żądać od organów państwowych, aby traktowały go jako obywatela innego państwa.

Prawa i obowiązki obywatelskie

Prawa obywatelskie są konstytucyjnie zagwarantowanymi prawami, którymi dysponuje obywatel danego państwa. W przeciwieństwie do praw człowieka, prawa obywatelskie są prawami o charakterze publicznym.

Obowiązki obywatelskie są natomiast konstytucyjnie ustalonymi zakazami lub nakazami, które obowiązują obywateli danego państwa.

Prawa i obowiązki obywatelskie w polskiej konstytucji ujęte są w rozdziale drugim. Nosi on tytuł „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”.

Utrata obywatelstwa

W niektórych państwach funkcjonują przepisy dotyczące utraty obywatelstwa. Przesłanki utraty obywatelstwa mogą być różne. Do najczęściej spotykanych w ustawodawstwach należą:

  • dobrowolne nabycie innego obywatelstwa;
  • oszustwa w procesie naturalizacji;
  • służba w zagranicznych wojskach lub rządach;
  • dobrowolne zrzeczenie się obywatelstwa;
  • utrata obywatelstwa przez nieletniego w przypadku utraty go przez rodziców;
  • niespełnienie warunków narzuconych przez państwo (analogia do wcześniej podanego przykładu z japońskiego prawa)

Polskie obywatelstwo utracić można wyłącznie na swój wniosek po uzyskaniu zgody Prezydenta Rzeczypospolitej. Warunkiem koniecznym do skutecznego zrzeczenia się obywatelstwa polskiego jest posiadanie obywatelstwa innego państwa albo przyrzeczenie jego nadania. Utrata obywatelstwa polskiego następuje po upływie 30 dni od daty wydania postanowienia Prezydenta w tej sprawie lub w terminie krótszym, jeżeli Prezydent tak zadecyduje. Postanowienie Prezydenta w sprawie zrzeczenia się obywatelstwa polskiego jest ostateczne.

Warto zaznaczyć, że, zgodnie z polskim prawem, jeśli rodzice uzyskają zgodę na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego, to ta zgoda rozciąga się na ich dzieci, jeśli pozostają one pod ich władzą rodzicielską. Kiedy zgoda została udzielona tylko jednemu z rodziców, to obejmuje małoletniego, jeśli drugiemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska lub w przypadku, gdy drugie z rodziców w odpowiednim oświadczeniu wyraziło zgodę na utratę obywatelstwa polskiego przez małoletniego. W przypadku, gdy dziecko ukończy 16. rok życia utrata obywatelstwa następuje jedynie za jego zgodą.