Oddanie organów po śmierci – obowiązkowe czy nie?

13 października 2020
hello world!

Śmierć człowieka powoduje, że zmarły nie ma możliwości wyrażenia zgody bądź sprzeciwu na dokonanie jakichkolwiek czynności wobec swojego ciała, których za życia mógł udzielać, decydując o naruszeniu nietykalności cielesnej. Nie znaczy to jednak, że naruszenie takie jest dopuszczalne czy też, że nie jest uzależnione od jakichkolwiek czynników. Człowiekowi z chwilą śmierci przestają przysługiwać co do zasady dobra osobiste. Niemniej jednak zwłoki ludzkie od chwili śmierci podlegają swoistemu reżimowi prawnemu. Czy oddanie organów po śmierci może być obowiązkowe?

Oddanie organów po śmierci – warunki dopuszczalności

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (dalej również jako „ustawa”) komórki, tkanki i narządy mogą być pobierane ze zwłok ludzkich po stwierdzeniu zgonu w sposób określony w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty w celach diagnostycznych, leczniczych, naukowych i dydaktycznych.

Oznacza to, że zwłoki ludzkie, zanim zostaną pochowane bądź poddane kremacji przed pochówkiem, mogą – na zasadach określonych w przepisach ustawy – być źródłem materiału do przeszczepu bądź materiału pobranego w innym celu wskazanym w ustawie lub na podstawie ustawy o działalności leczniczej być poddane sekcji zwłok, w trakcie której również może dojść do pobrania tkanek, komórek i narządów, w tym także w celu ich przeszczepienia.

Zwłoki jednej osoby mogą posłużyć jako źródło materiału do przeszczepu zarówno w zakresie komórek, tkanek, jak i narządów. Za zwłoki ludzkie uważa się ciała osób zmarłych i dzieci martwo urodzonych, bez względu na czas trwania ciąży. Komórki, tkanki lub narządy ze zwłok ludzkich mogą być pobierane również w czasie sekcji zwłok dokonywanej na podstawie odrębnych przepisów. Stanowi o tym art. 4 ust. 2 ustawy.

Nadrzędność dobra osobistego

Przytoczony powyżej art. 4 ust. 1 ustawy wskazuje na cztery cele pobrania komórek, tkanek i narządów ze zwłok ludzkich. Mowa o celach: diagnostycznym, leczniczym (terapeutycznym), naukowym i dydaktycznym. Pobranie komórek, tkanek lub narządów ze zwłok w celu leczniczym sprowadza się do ratowania życia lub zdrowia innego człowieka. Dopuszczalność tego rodzaju zabiegów wiąże się z przyjęciem nadrzędności dobra osobistego, jakim jest życie lub zdrowie osoby żyjącej w stosunku do nietykalności cielesnej zmarłego. Pobranie komórek, tkanek i narządów w trakcie sekcji zwłok podlega swoistemu reżimowi prawnemu.

Przeczytaj również:
Dobra osobiste, czyli jakie?

Zwłoki pacjenta (osoby zmarłej w szpitalu) mogą być poddane sekcji. W szczególności będzie tak, gdy zgon tej osoby nastąpi przed upływem 12 godzin od przyjęcia pacjenta do szpitala. Jednak zwłoki pacjenta nie są poddawane sekcji, jeżeli osoba ta za życia wyrazi sprzeciw w tym zakresie. Podobnie będzie, jeżeli sprzeciw ten wyrazi przedstawiciel ustawowy. Skuteczność wyrażenia sprzeciwu przedstawiciela ustawowego ocenia się ze względu na chwilę wyrażenia sprzeciwu. Powinien on być wyrażony za życia osoby, której dotyczy sprzeciw.

O ile przeprowadzenie sekcji zwłok jest dopuszczalne i nie zachodzą przypadki konieczności respektowania sprzeciwu w zakresie jej przeprowadzenia albo gdy sprzeciw taki okazał się nieskuteczny, w trakcie sekcji zwłok może dojść do pobrania komórek, tkanek lub narządów. Należy jednak w takich sytuacjach rozważyć, czy nie zachodzi przypadek wyłączający dopuszczalność pobrania ze względu na sprzeciw obejmujący pobranie komórek, tkanek lub narządów złożony przez pacjenta za życia.

Wyrażenie sprzeciwu na przeprowadzenie sekcji zwłok nie jest równoznaczne z wyrażeniem sprzeciwu na pobranie tkanek, komórek i narządów. Może się zatem w praktyce przypadków medycznych zdarzyć sytuacja, w której odstąpi się od wykonania sekcji zwłok. Natomiast wobec braku sprzeciwu co do pobrania komórek, tkanek i narządów dojdzie do ich pobrania po śmierci.

Sprzeciw w kwestii pobrania narządów a domniemanie zgody

Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy pobrania komórek, tkanek lub narządów ze zwłok ludzkich w celu ich przeszczepienia lub pobrania komórek lub tkanek w celu ich zastosowania u ludzi można dokonać, jeżeli osoba zmarła nie wyraziła za życia sprzeciwu. Oznacza to, że dopuszczalność pobrania tkanek, komórek lub narządów ze zwłok ludzkich opiera się na konstrukcji tzw. zgody domniemanej. Oznacza to, że co do zasady możliwe jest pobranie tkanek, komórek lub narządów ze zwłok ludzkich. Chyba że osoba, ze zwłok której mają być pobrane tkanki, komórki lub narządy, wyraziła w tym zakresie sprzeciw za życia. Sprzeciw wyrażony za życia stanowi zatem o wzruszeniu przyjętego przez ustawodawcę domniemania opartego na konstrukcji domniemanej zgody.

Sprzeciw może złożyć osoba, która ma pełną zdolność do czynności prawnych lub jest osobą małoletnią, która ukończyła 16. rok życia. Natomiast w przypadku małoletniego lub innej osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, sprzeciw może wyrazić za ich życia przedstawiciel ustawowy (art. 5 ust. 2 ustawy). W przypadku małoletniego powyżej lat szesnastu sprzeciw może wyrazić również ten małoletni (art. 5 ust. 3 ustawy).

Przepisów tych nie stosuje się jednak w przypadku pobierania komórek, tkanek i narządów w celu rozpoznania przyczyny zgonu i oceny w czasie sekcji zwłok postępowania leczniczego.

Oddanie organów po śmierci –  forma wyrażenia sprzeciwu

Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy sprzeciw wyraża się w formie:

  • wpisu w centralnym rejestrze sprzeciwów na pobranie komórek, tkanek i narządów ze zwłok ludzkich;
  • oświadczenia pisemnego zaopatrzonego we własnoręczny podpis;
  • oświadczenia ustnego złożonego w obecności co najmniej dwóch świadków, pisemnie przez nich potwierdzonego.

Co istotne, sprzeciw można cofnąć w każdym czasie w formach, o których mowa powyżej. Dowiadujemy się o tym z art. 6 ust. 4 ustawy. Centralny rejestr sprzeciwów prowadzi Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne do Spraw Transplantacji „Poltransplant”. Wpis do rejestru następuje niezwłocznie po zgłoszeniu. Jeżeli do tego dojdzie, osoba zgłaszająca otrzymuje potwierdzenie dokonania wpisu. Ustawa szczegółowo reguluje też sposób dokonania wpisu w centralnym rejestrze sprzeciwów. Niemniej jednak dopuszcza także dwie mniej sformalizowane postaci złożenia oświadczeń zawierających sprzeciw (oświadczenia).

chevron-down
Copy link