Odpowiedzialność podmiotu zbiorowego za zachowania konkretnych osób 

12 marca 2020
hello world!

Ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary przewiduje odpowiedzialność przedsiębiorstwa za każdy czyn zabroniony przez ustawę pod groźbą kary jako przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, z wyłączeniem przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego (m.in. zniesławienie, znieważenie) oraz przestępstw określonych w ustawie Prawo prasowe. Jak rozkłada się odpowiedzialność podmiotu zbiorowego względem czynów konkretnych osób z nim związanych?

Definicja podmiotu zbiorowego

Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (dalej jako „uopz”) podmiotem zbiorowym w rozumieniu ustawy jest osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną, z wyłączeniem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego i ich związków. Podmiotem zbiorowym w rozumieniu ustawy jest również spółka handlowa z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek, spółka kapitałowa w organizacji, podmiot w stanie likwidacji oraz przedsiębiorca niebędący osobą fizyczną, a także zagraniczna jednostka organizacyjna (art. 2 ust. 2 uopz).

Przeczytaj również:
Odpowiedzialność karna podmiotów zbiorowych - zmiany w przepisach

Zachowanie czterech grup osób fizycznych a odpowiedzialność podmiotu zbiorowego

Zgodnie z art. 3 uopz podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności za czyn zabroniony, którym jest zachowanie osoby fizycznej:

1) działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku,

2) dopuszczonej do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez osobę, o której mowa w pkt 1,

3) działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą lub wiedzą osoby, o której mowa w pkt 1,

3a) będącej przedsiębiorcą, który bezpośrednio współdziała z podmiotem zbiorowym w realizacji celu prawnie dopuszczalnego,

– jeżeli zachowanie to przyniosło lub mogło przynieść podmiotowi zbiorowemu korzyść, chociażby niemajątkową. Przepis ten zakreśla zatem przedmiotowe ramy odpowiedzialności prawnej podmiotów zbiorowych, stanowiąc, że podstawowym warunkiem odpowiedzialności podmiotu zbiorowego na podstawie tej ustawy jest wystąpienie określonego związku podmiotowego pomiędzy osobą fizyczną, będącą sprawcą przestępstwa, a podmiotem zbiorowym. Ustawodawca w art. 3 uopz wyróżnił cztery grupy osób fizycznych, których przestępne zachowanie może skutkować odpowiedzialnością podmiotu zbiorowego. 

Odpowiedzialność podmiotu zbiorowego związana z czynem zabronionym będącym zachowaniem osoby fizycznej

Z treści art. 3 uopz wynika, że odpowiedzialność podmiotu zbiorowego związana jest czynem zabronionym, którym jest zachowanie osoby fizycznej pozostającej w przynajmniej jednej ze sformułowanych powyżej zależności pomiędzy tą osobą a podmiotem zbiorowym. Ograniczenie kręgu osób fizycznych będących sprawcami przestępstwa, za które podmiot zbiorowy może odpowiadać, wiąże się z charakterem przyjętej przez ustawodawcę koncepcji odpowiedzialności – odbiegającej od modelu odpowiedzialności karnej sensu stricto – opartej na tzw. zawinieniu w nadzorze oraz w wyborze lub winie w organizacji.

Mówiąc o działaniu osoby fizycznej w imieniu podmiotu zbiorowego, należy odnieść się do jego sfery prawnej związanej m.in. z uprawnieniami i pełnomocnictwami mającymi umocowanie prawne. W odróżnieniu od działania „w imieniu”, działanie „w interesie” wiąże się z zachowaniem zmierzającym do dokonania przysporzenia na rzecz tego podmiotu. Jednak zachowanie zmierzające do przysporzenia pokrywa się z warunkiem określonym na końcu treści tego przepisu. Odnosi się on m.in. do możliwości przyniesienia korzyści majątkowej lub niemajątkowej podmiotowi zbiorowemu. Sama możliwość przyniesienia jakiejkolwiek korzyści wiąże się z zachowaniem mającym właśnie na celu przysporzenie.

Osoby fizyczna działające w imieniu lub w interesie

Osobami fizycznymi wymienionymi w art. 3 pkt 1 uopz są głównie te osoby, których kompetencje do działania w imieniu lub interesie podmiotu zbiorowego wynikają przede wszystkim z jego struktury organizacyjnej, regulowanej statutem lub umową założycielską. Tymi osobami będą wspólnicy spółek osobowych oraz członkowie innych ułomnych osób prawnych, osoby pełniące funkcje organów, np. członkowie zarządu spółki kapitałowej, spółdzielni, członkowie rady nadzorczej. Do osób tych należy zaliczyć też prokurentów oraz przedstawicieli.

Warto zauważyć, że ustawodawca zrezygnował ze wskazania konkretnych stanowisk czy organów jednostek organizacyjnych, których piastowanie powoduje odpowiedzialność podmiotów zbiorowych, a raczej akcentuje fakt wykonywania zadań podmiotu. Taki funkcjonalny sposób wskazania osób, za które odpowiada podmiot zbiorowy, spowodowany jest również różnorodnością struktur organizacyjnych podmiotów zbiorowych. Tym samym podmiot zbiorowy odpowiada za czyny osoby fizycznej nie ze względu na to, kim ta osoba fizyczna jest. Liczy się natomiast  to, jaki związek ma jej działanie z funkcjonowaniem tego podmiotu. Istotne jest również wyraźne zaznaczenie, że odpowiedzialność jest ponoszona nie tylko w przypadku działania przez te osoby w ramach posiadanych uprawnień, lecz także w razie ich przekroczenia oraz niewypełnienia przez te osoby ich obowiązków. 

Korzyść dla podmiotu zbiorowego

Dodatkową przesłanką wymaganą dla pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności jest przyniesienie lub możliwość przyniesienia podmiotowi zbiorowemu korzyści. Mowa tu chociażby o korzyści niemajątkowej. Sformułowanie to określa bardzo szeroki zakres korzyści. Ujmuje także hipotetyczność samego zdarzenia. Również wykładnia językowa tego fragmentu przepisu, w którym użyto terminu „chociażby”, sugeruje, że chodzi o wszelkie rodzaje korzyści. Mogą mieć one zatem zarówno charakter majątkowy, jak i niemajątkowy.

Za korzyść majątkową przyjmować należy każde przysporzenie majątkowe mogące polegać na zwiększeniu tzw. aktywów majątkowych lub na zmniejszeniu tzw. pasywów majątkowych. Korzyść ta powinna mieć określoną wartość ekonomiczną. Przykładem tego mogą być rzeczy o określonej wartości, świadczenia czy też prawa majątkowe (uchwała Sądu Najwyższego z 15 lutego 1977 r., sygn. VII KZP 16/76).

O tym, czy mamy do czynienia z korzyścią majątkową, decyduje więc to, czy dana korzyść ma wartość ekonomiczną, przejawiającą się tym, że jest przeliczalna na pieniądze. W związku z tym jej wielkość może zostać wyrażona sumą pieniężną. Natomiast korzyść niemajątkowa w odniesieniu do odpowiedzialności podmiotów zbiorowych może polegać przykładowo na pozyskiwaniu przychylności kontrahentów czy zdobyciu przezeń szczegółowej wiedzy o realiach i zwyczajach funkcjonowania określonych segmentów rynku.

Jednak przykłady te nie są jednoznaczne. Wzbudzają pewne wątpliwości co do ich niematerialnego charakteru. W konsekwencji zmierzają bowiem w kierunku materialnego przysporzenia. Powoduje to, że przyniesienie korzyści niemajątkowej staje się równoznaczne z możliwością przyniesienia korzyści majątkowej. 

Podleganie odpowiedzialności

Zgodnie z art. 4 uopz, podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności, jeżeli fakt popełnienia czynu zabronionego, wymienionego w art. 16 (jest to – między innymi – fałszowanie pieniędzy, działanie na szkodę wierzycieli, malwersacje finansowe, oszustwo kapitałowe, pranie pieniędzy czy wyłudzenie odszkodowania; jest to zatem praktycznie każde przestępstwo, które określa się jako white collar crime – przestępstwa białych kołnierzyków), przez osobę, o której mowa w art. 3 uopz, został potwierdzony prawomocnym wyrokiem skazującym tę osobę, wyrokiem warunkowo umarzającym wobec niej postępowanie karne albo postępowanie w sprawie o przestępstwo skarbowe, orzeczeniem o udzielenie tej osobie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności albo orzeczeniem sądu o umorzeniu przeciwko niej postępowania z powodu okoliczności wyłączającej ukaranie sprawcy.

chevron-down
Copy link