Wybory: Kampania i jej ograniczenia

31 sierpnia 2018
/

Data wyborów samorządowych w 2018 roku została już wyznaczona. Oznacza to oficjalny start kampanii wyborczych kandydatów na radnych, wójtów, burmistrzów czy prezydentów miast.

Jak zwykle walka w większości miejsc będzie zażarta, a o powodzeniu startujących mogą zadecydować nawet pojedyncze głosy mieszkańców. Bezpośrednio zainteresowani doskonale o tym wiedzą, dlatego od początku prowadzą intensywną agitację. Walka toczy się na ulicach, w prasie, w telewizji czy w sieci. Jakie są jej zasady i co grozi za ich złamanie?

Zasady prowadzenia kampanii określa Kodeks wyborczy

Reguły gry – bo jak inaczej nazwać potyczkę rywali w starciu o fotel radnego czy włodarza miasta – określone zostały w ustawie z dnia 5 stycznia 2011 roku – Kodeks wyborczy. Są one wspólne dla kampanii przed wyborami każdego rodzaju, również do sejmu, senatu, parlamentu europejskiego czy na urząd prezydenta.

Ramy czasowe dla agitacji określone są w art. 104. Stanowi on, że: Kampania wyborcza rozpoczyna się z dniem ogłoszenia aktu właściwego organu o zarządzeniu wyborów i ulega zakończeniu na 24 godziny przed dniem głosowania. Oczywiście walka trwa często już dużo wcześniej, jednak wyłącznie nieoficjalnie. Nie od dziś wiadomo przecież, że politycy praktycznie bez przerwy zajmują się pozyskiwaniem wyborców.

Zgodnie z uniwersalną definicją wypracowaną przez Karola Marksa, polityka oznacza dążenie do udziału we władzy, jej zdobycia. Istotniejsza jest jednak zasada, która stanowi, że wszelkie działania agitacyjne muszą zakończyć się na 24 godziny przed dniem głosowania.

Skoro wybory odbywają się w niedzielę, cała poprzedzająca ją sobota objęta jest zakazem prowadzenia kampanii. Jest to tak zwana „cisza wyborcza”. W czasie jej trwania oraz w dniu wyborów zakazane jest zwoływanie zgromadzeń, organizowanie pochodów i manifestacji, wygłaszanie przemówień oraz rozpowszechnianie materiałów wyborczych (art. 107 §1). Również do czasu zakończenia głosowania nie można podawać do publicznej wiadomości sondażowych wyników (art. 115).

Dalej ustawodawca wyjaśnia, co to właściwie jest „agitacja wyborcza”. Na czym w takim razie polega kampania wyborcza? Tym pojęciem określa się - publiczne nakłanianie lub zachęcanie do głosowania w określony sposób, w tym w szczególności do głosowania na kandydata określonego komitetu wyborczego (art. 105 §1). Kolejne przepisy zawierają już przede wszystkim ograniczenia i zakazy związane właśnie z prowadzeniem rzeczonej agitacji.

Działania agitacyjne - nie ma pełnej dowolności

Katalog miejsc wyłączonych spod prowadzenia kampanii oraz zakazanych działań jest dość obszerny. Zabrania się agitowania:

  • na terenie urzędów administracji rządowej i administracji samorządu terytorialnego oraz sądów,
  • na terenie zakładów pracy w sposób i formach zakłócających normalne funkcjonowanie,
  • na terenie jednostek wojskowych i innych jednostek organizacyjnych podległych Ministrowi Obrony Narodowej oraz oddziałów obrony cywilnej, a także skoszarowanych jednostek podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych,
  • na terenie szkół wobec uczniów, przy czym za agitację wyborczą nie uznaje się prowadzonych przez szkołę zajęć z zakresu edukacji obywatelskiej polegającej na upowszechnianiu wśród uczniów wiedzy o prawach i obowiązkach obywateli, znaczeniu wyborów w funkcjonowaniu demokratycznego państwa prawnego oraz zasadach organizacji wyborów,
  • z zastosowaniem zachęt dla wyborców w postaci loterii fantowych, innego rodzaju gier losowych oraz konkursów, w których wygranymi są nagrody pieniężne lub przedmioty o wartości wyższej niż wartość przedmiotów zwyczajowo używanych w celach reklamowych lub promocyjnych,
  • połączonego z podawaniem lub dostarczaniem napojów alkoholowych nieodpłatnie lub po cenach sprzedaży netto możliwych do uzyskania, nie wyższych od ceny nabycia lub kosztów wytworzenia,
  • połączonego z nieodpłatnym rozdawaniem przedmiotów o wartości wyższej niż wartość przedmiotów zwyczajowo używanych w celach reklamowych lub promocyjnych.

Plakaty i banery w przestrzeni publicznej - ograniczenia

Istotne ograniczenia dotyczą ponadto umieszczania plakatów i banerów na ścianach budynków, przystankach komunikacji publicznej, tablicach i słupach ogłoszeniowych, ogrodzeniach, latarniach, urządzeniach energetycznych, telekomunikacyjnych i innych. W ten sposób można prowadzić agitację wyłącznie po uzyskaniu zgody właściciela lub zarządcy nieruchomości, obiektu albo urządzenia (art. 110 §1). Do komitetów wyborczych pomocną dłoń musi wyciągnąć natomiast wójt, który jest zobowiązany zapewnić na obszarze gminy odpowiednią liczbę miejsc przeznaczonych na bezpłatne umieszczanie urzędowych obwieszczeń wyborczych i plakatów wszystkich komitetów. Wykaz tych miejsc powinien być publicznie dostępny (art. 114).

Problem nadmiaru makulatury pozostałej już po wyborach ustawodawca postanowił rozwiązać, nakładając na pełnomocników wyborczych obowiązek usunięcia plakatów w terminu 30 dni po dniu wyborów (art. 110 §6). W przypadku niezastosowania się do tego nakazu materiały usuwa wójt i obciąża obowiązanych kosztami sprzątania (art. 110 §7).

Kampania wyborcza w mediach

Ustawodawca postanowił z kolei pomóc komitetom dotrzeć do wyborców za pomocą programów radiowych i telewizyjnych. Kandydaci mogą reklamować się w tych mediach przez cały czas trwania kampanii na własny koszt. Ponadto, przysługuje im przez ostatnie 15 dni przed dniem wyborów bezpłatny czas antenowy. Szczegółowy jego podział oraz harmonogram prezentowania materiałów wyborczych określa w drodze rozporządzenia Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (art. 117).

Co więcej, zgodnie z art. 120 §1, Telewizja Polska ma obowiązek przeprowadzenia debat pomiędzy przedstawicielami tych komitetów wyborczych w wyborach do Sejmu lub w wyborach do Parlamentu Europejskiego w Rzeczypospolitej Polskiej, które zarejestrowały swoje listy kandydatów we wszystkich okręgach wyborczych, a w przypadku wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej - pomiędzy kandydatami.

Za złamanie zasad grożą sankcje karne i cywilne

Za naruszenie omówionych wyżej zasad prowadzenia kampanii wyborczej grożą kary grzywny. Są one nakładane na podstawie przepisów art. 494 – 516 Kodeksu wyborczego. To nie jedyna konsekwencja złamania reguł gry. Na drodze cywilnej bronić się może kandydat, o którym nieprawdziwe informacje przedstawił w swoich materiałach wyborczych konkurencyjny komitet. Ma on prawo do złożenia do sądu okręgowego wniosku o orzeczenie:

  • zakazu rozpowszechniania takich informacji;
  • przepadku materiałów wyborczych zawierających takie informacje;
  • nakazania sprostowania takich informacji;
  • nakazania publikacji odpowiedzi na stwierdzenia naruszające dobra osobiste;
  • nakazania przeproszenia osoby, której dobra osobiste zostały naruszone.
  • nakazania uczestnikowi postępowania wpłacenia kwoty do 100 000 złotych na rzecz organizacji pożytku publicznego.

Sąd rozpoznaje sprawę w trybie ekspresowym, w ciągu 24 godzin od chwili złożenia wniosku. W ciągu kolejnych 24 godzin niezadowolona strona może złożyć zażalenie do sądu apelacyjnego. Publikacja orzeczonego sprostowania musi nastąpić w terminie 48 godzin od uprawomocnienia się postanowienia i na koszt zobowiązanego. W razie odmowy lub niezamieszczenia sprostowania, odpowiedzi lub przeprosin przez zobowiązanego w sposób określony w postanowieniu sądu sąd, na wniosek zainteresowanego, zarządza opublikowanie sprostowania, odpowiedzi lub przeprosin w trybie egzekucyjnym, na koszt zobowiązanego (art. 111 §5).

Kampanie są ostre, ale kandydaci się pilnują

Kampanie wyborcze są często brutalne, aczkolwiek muszą być podporządkowane pewnym regułom. Ich złamanie może wiązać się z nałożeniem kary. Czy dla bogatych komitetów jest ona dotkliwa? Można z tym polemizować. Nie da się jednak ukryć, że pokonanie w sądzie nieuczciwego kontrkandydata to mały sukces wyborczy. Stąd zazwyczaj zainteresowani pilnują się i grają czysto. Co również istotne, możliwość ścigania niewłaściwie agitujących na drodze karnej powoduje, że kampania wyborcza objęta jest pewną kontrolą obywatelską. Każdy ma bowiem prawo, a nawet społeczny obowiązek, powiadomienia odpowiednich organów o możliwości popełniania przestępstwa czy wykroczenia, również w związku z agitacją wyborczą.