Kim jest oskarżyciel publiczny?

30 kwietnia 2020
hello world!

Jedną ze stron postępowania karnego jest oskarżyciel publiczny. Jakie podmioty mogą pełnić jego funkcje?

Oskarżyciel publiczny – prokurator

Oskarżycielem publicznym jest organ państwowy, który we własnym imieniu wnosi i (lub) popiera oskarżenie w sprawach o przestępstwa, które ustawa nakazuje lub zezwala ścigać skargą publiczną. Dotyczy to przede wszystkim przestępstw ściganych z urzędu, ale także na wniosek, a niekiedy również z oskarżenia prywatnego. Oskarżyciel publiczny jest stroną postępowania, w którym jednak nie reprezentuje swojego prywatnego interesu jak pozostałe strony. Reprezentuje on bowiem interes publiczny. Jego zadaniem jest natomiast dążenie do uzyskania sprawiedliwego, tj. zgodnego z obowiązującym prawem, rozstrzygnięcia w konkretnej sprawie.

Zgodnie z art. 45 § 1 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”) oskarżycielem publicznym przed wszystkimi sądami jest prokurator. Obejmuje on swoim działaniem:

  1. sporządzanie i wnoszenie do sądu oskarżenia bądź przyłączanie się do oskarżenia wniesionego przez innego oskarżyciela;
  2. popieranie oskarżenia przed sądem pierwszej instancji oraz wnoszenie środków zaskarżenia;
  3. popieranie oskarżenia w postępowaniu odwoławczym.

Skoro prokurator jest oskarżycielem publicznym przed wszystkimi sądami, to nie może budzić wątpliwości, że jest nim także przed Sądem Najwyższym. Jego status przed tym ostatnim organem jest niezależny od tego, czy uczestniczył w postępowaniu przed sądem pierwszej, czy drugiej instancji. Jako generalny oskarżyciel publiczny przed wszystkimi sądami jest uprawniony do podejmowania wszelkich czynności procesowych, jakie przysługują stronie.

Przeczytaj również:
Kim jest oskarżyciel prywatny i jakie ma prawa?

Oskarżyciel publiczny - inny (niż prokurator) organ państwowy

Podstawowym oskarżycielem publicznym przed wszystkimi sądami jest prokurator. Inny organ państwowy może pełnić funkcję oskarżyciela publicznym tylko wtedy, gdy będzie to wynikało z przepisów szczególnych, które jednocześnie określą zakres jego działania. Warto w tym miejscu wspomnieć o rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 22 września 2015 r. w sprawie organów uprawnionych obok Policji do prowadzenia dochodzeń oraz organów uprawnionych do wnoszenia i popierania oskarżenia przed sądem pierwszej instancji w sprawach, w których prowadzono dochodzenie, jak również zakresu spraw zleconych tym organom. Z § 1 rozporządzenia wynika, iż dochodzenie, obok Policji, mogą również prowadzić:

  1. organy Inspekcji Handlowej w sprawach o ujawnione przez nie w czasie przeprowadzania kontroli przestępstwa określone w art. 43 ust. 1 i 2 (tj. sprzedaż lub podawanie napojów alkoholowych wbrew przepisom) oraz art. 45(3) ust. 1 (tj. nielegalny obrót hurtowy napojami alkoholowymi) ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi oraz art. 38 ustawy o Inspekcji Handlowej (tj. niewykonanie decyzji organu Inspekcji; usuwanie zabezpieczonych dowodów lub produktów),
  2. organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w sprawach o przestępstwa określone w art. 37b ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (tj. produkcja, wprowadzanie do obrotu, niewycofanie z rynku substancji chemicznej, jej mieszaniny lub wyrobu wbrew wydanej decyzji), w przepisach karnych z ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia (art. 96-99), oraz w przepisach karnych ustawy z 25.02.2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach (art. 31-34, 36-40, 50 i 51);
  3. Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej w sprawach o przestępstwa określone w art. 208 ust. 2 ustawy Prawo telekomunikacyjne (tj. uporczywe używanie urządzenia radiowego bez wymaganego pozwolenia).

Wspomniane organy uprawnione do prowadzenia dochodzeń mogą również w tym zakresie wnosić i popierać oskarżenie przed sądem pierwszej instancji. Zgodnie natomiast z § 2 rozporządzenia, uprawnienia do wnoszenia i popierania oskarżenia przed sądem pierwszej instancji przysługują niekiedy także organom Straży Granicznej oraz naczelnikowi urzędu celno-skarbowego lub naczelnikowi urzędu skarbowego.

Uprawnienia innych niż prokurator oskarżycieli publicznych

Podmioty pełniące funkcję oskarżycieli publicznych, o których mowa w przywołanym rozporządzeniu, mogą jedynie wnosić i popierać oskarżenie przed sądem pierwszej instancji. Oznacza to, że oskarżyciel taki jest pozbawiony możliwości zaskarżenia orzeczenia wydanego przez sąd. Byłoby to bowiem podejmowanie działań wybiegających poza upoważnienie wynikające z przepisów przedmiotowego rozporządzenia. W doktrynie dopuszcza się tylko możliwość złożenia przez takiego oskarżyciela wniosku o sporządzenie pisemnych motywów wyroku. Kwestia ta jednak jest kontrowersyjna. W uchwale z 21 stycznia 1971 r. (sygn. VI KZP 68/70) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że organ Państwowej Inspekcji Handlowej może w postępowaniu sądowym wykonywać jedynie te czynności oskarżyciela publicznego, które polegają na wnoszeniu i popieraniu oskarżenia. Wobec tego organ ten nie jest uprawniony ani do wnoszenia rewizji (obecnie apelacji) i występowania przed sądem drugiej instancji, ani do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku na piśmie. Pogląd ten spotkał się jednak z krytyką w doktrynie. 

Jeżeli akt oskarżenia do sądu wniesie i będzie go popierał podmiot uprawniony do tego na podstawie przepisów przywołanego rozporządzenia, prawo do wniesienia apelacji od wydanego w takiej sytuacji wyroku będzie przysługiwać tylko prokuratorowi.

Ustawy szczególne

W polskim systemie prawnym obowiązują ponadto ustawy szczególne. Dopuszczają one możliwość udziału w postępowaniu w charakterze oskarżyciela publicznego przez inne podmioty niż prokurator. Wymienia się wśród nich:

  1. Państwową Straż Łowiecką (por. art. 39 ust. 2 pkt 7 ustawy Prawo łowieckie, z którego wynika, że strażnicy Państwowej Staży Łowieckiej mają prawo do prowadzenia dochodzeń oraz wnoszenia i popierania aktu oskarżenia, jeżeli przedmiotem przestępstwa jest zwierzyna, w trybie i na zasadach określonych w Kodeksie postępowania karnego);
  2. Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (por. art. 3 ust. 3 pkt 9 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, który daje Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych podstawę do występowania przed sądem w charakterze oskarżyciela publicznego);
  3. Straż Leśną (por. art. 47 ust. 2 pkt 7 ustawy o lasach, z którego wynika m.in., że strażnicy leśni są uprawnieni do prowadzenia dochodzeń oraz wnoszenia i popierania aktów oskarżenia, jeżeli przedmiotem przestępstwa jest drewno pochodzące z lasów stanowiących własność Skarbu Państwa, w trybie i na zasadach określonych w Kodeksie postępowania karnego).

Podmioty, o których mowa, nie tylko mają prawo do wnoszenia i popierania przed sądem aktu oskarżenia w zakresie umocowania wynikającego z przepisów ustawy (chodzi o określony w przepisach ustawy rodzaj czynów), lecz także mogą w tych sprawach wnosić środki odwoławcze, i to niezależnie od trybu postępowania. 

chevron-down
Copy link