Zgoda pacjenta na zabieg "na przyszłość" w wystąpieniu RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich wystosował wystąpienie do ministra zdrowia Łukasza Szumowskiego. Wskazał w nim, że pacjent powinien mieć możliwość wyrażenia zgody na zabieg "na przyszłość". Każdy powinien też mieć możliwość wskazania osoby, która podejmowałaby decyzje dotyczące jego zdrowia. Obecnie, gdy pacjent nie może wyrazić świadomej zgody na zabieg, a nie ma osoby działającej w jego imieniu, na interwencję medyczną musi wyrazić zgodę sąd opiekuńczy.

Pełnomocnictwo medyczne

"Nie ulega wątpliwości, że godność czy prawo do samostanowienia, w których zakorzeniona jest instytucja zgody na zabieg, przysługują człowiekowi bez względu na stan w jakim się znajduje. Dlatego uważam, że istotnym krokiem w kierunku poszerzenia ochrony autonomii pacjentów niekompetentnych i nieposiadających przedstawiciela ustawowego jest prawne uregulowanie oświadczeń pro futuro. Wśród najczęściej spotykanych oświadczeń tego rodzaju wyróżnia się testament życia i pełnomocnictwo medyczne" - wskazał w swoim wystąpieniu RPO.

Adam Bodnar wskazał, że takie uregulowania istnieją już w prawie unijnym. Mówi o tym m.in. art. 9 Konwencji o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w kontekście zastosowania biologii i medycyny. Zgodnie z nim należy brać pod uwagę wcześniej wyrażone życzenia pacjenta co do interwencji medycznej. O pełnomocnictwie medycznym mówi Rekomendacja Rady Europu nr 11 z 2009 roku o zasadach dotyczących stałych pełnomocnictw i uprzednich oświadczeń na wypadek niezdolności wyrażenia woli.

Polskie ustawy milczą

Rzecznik wskazał, że w polskim prawie brak jest tego typu uregulowań. Natomiast ta problematyka była przedmiotem obrad Sądu Najwyższego. Zgodnie z postanowieniem SN z dnia 27.10.2005 roku (sygn. akt III CK 155/05) "oświadczenie pacjenta wyrażone na wypadek utraty przytomności, określające wolę dotyczącą postępowania lekarza w stosunku do niego w sytuacjach leczniczych, które mogą zaistnieć, jest dla lekarza - jeżeli zostało złożone w sposób wyraźny i jednoznaczny - wiążące". Jednakże brak uregulowań ustawowych powoduje problem przy weryfikacji aktualności oświadczeń i ich treści. Obecnie to na lekarzu leży obowiązek i odpowiedzialność za ich interpretację.

"Ponadto, zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2015 roku, sygn. akt III CZP 19/15, przedstawiciel ustawowy małoletniego dziecka może udzielić pełnomocnictwa do złożenia oświadczenia o wyrażeniu zgody zastępczej na udzielenie świadczenia zdrowotnego. Sąd Najwyższy tym samym potwierdził możliwość udzielenia pełnomocnictwa medycznego. Niemniej z uwagi na to, że uczynił to na gruncie specyficznego stanu faktycznego, praktyczne znaczenie tej uchwały może być ograniczone" - wskazał RPO.

Zdaniem Adama Bodnara regulacja oświadczeń pro futuro jest bardzo istotna z punktu widzenia ochrony praw pacjenta. Dzięki temu mógłby on decydować sam o sobie. Mógłby formułować według własnego uznania dyspozycje co do postępowania medycznego. "Uważam, że prawodawca projektując rozwiązania prawne w tym zakresie powinien także rozważyć wprowadzenie mechanizmów chroniących pacjenta przez potencjalnymi nadużyciami, np. dopuszczając w razie wątpliwości sądową weryfikację oświadczeń bądź decyzji podejmowanych przez pełnomocnika" - dodał Rzecznik.

Dlatego też wystąpił do ministra z prośbą o prawne uregulowanie tej problematyki.