Porzucenie dziecka? Okna życia a prawo

9 stycznia 2020
/

Okna życia stanowią dość kontrowersyjny temat – między innymi dlatego, że mają niejasne usytuowanie w polskim prawie. Z tego względu często pojawia się też wiele pytań odnośnie tej instytucji. Jednak zazwyczaj podkreśla się, że rodzice, którzy decydują się na ten krok, nie popełniają przestępstwa.

Czym jest okno życia?

Okno życia to specjalnie przygotowane miejsce, umożliwiające matkom, które nie mogą lub nie chcą opiekować się noworodkiem, anonimowe, bezpieczne pozostawienie go w nim*. Miejsce to ma być gwarantem nie tylko bezpieczeństwa, ale także anonimowości. W Polsce pierwsze okno życia powstało w 2006 roku. Są one ogrzewane i wentylowane. O pojawieniu się w nim nowego dziecka informuje opiekunki (zazwyczaj siostry zakonne) sygnalizacja alarmowa. Noworodek umieszczany jest w inkubatorze do czasu przyjazdu karetki i jego przekazania do szpitala, gdzie przechodzi badania. Następnie dziecko trafia do pogotowia rodzinnego. Równolegle uruchamiane są procedury nadania tożsamości i adopcyjna. Dzieci z okna mogą prędko trafić do adopcji, a w czasie procedury adopcyjnej – dzięki zgodzie sądu na preadopcję – przebywać już w nowej rodzinie.

Porzucenie małoletniego w prawie karnym

Zgodnie z art. 210 § 1 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”), kto wbrew obowiązkowi troszczenia się o małoletniego poniżej lat 15 albo o osobę nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny osobę tę porzuca, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Co więcej, jeżeli następstwem czynu jest śmierć osoby określonej w § 1, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12 (art. 210 § 2 kk). Przedmiotem ochrony tego przepisu jest opieka oraz zdrowie i bezpieczeństwo małoletniego albo osoby nieporadnej.

W myśl wyroku Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2001 r. (sygn. V KKN 94/99), «porzucenie» [...] oznacza działanie polegające na opuszczeniu dziecka lub osoby nieporadnej, połączone z zaprzestaniem troszczenia się o nią, bez zapewnienia jej opieki ze strony innych osób. Do istoty «porzucenia» należy więc pozostawienie osoby, nad którą miałaby być roztoczona opieka, własnemu losowi, przy czym chodzi tu nie tylko o zaniechanie opieki nad osobą małoletnią lub nieporadną, lecz także o uniemożliwienie takiej osobie udzielenia natychmiastowego wsparcia (tak też Sąd Apelacyjny w Białymstoku w swym wyroku z 11 lipca 2014 r., sygn. I ACa 206/14).

Tym samym nie jest również możliwe pociągnięcie do odpowiedzialności karnej z art. 210 matki dziecka, która pozostawia je w oknie życia.

Okno życia a prawo

Kto odpowiada za porzucenie?

Przestępstwo z art. 210 kk jest tzw. przestępstwem indywidualnym. Oznacza to, że dokonać je może jedynie osoba, na której ciąży obowiązek troszczenia się o małoletniego poniżej lat 15 albo osobę nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny. Ów obowiązek może wynikać z ustawy (np. art. 87 i 121 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, czyli rodzice lub przysposabiający), z orzeczenia sądu czy z konkretnej sytuacji życiowej (stanu faktycznego).

Art. 210 kk a okna życia; inne wątpliwości

Rodzice porzuconego dziecka nie podlegają karze, jeśli ich zachowanie nie wypełnia znamion przestępstwa. Stanie się tak jeśli zostawiają dziecko do lat 15 w miejscu, w którym może uzyskać natychmiastową opiekę od innych osób lub instytucji. Zostawienie w oknie życia to w istocie opuszczenie dziecka. Nie jest to zatem jego porzucenie w rozumieniu artykułu 210 kk. Co więcej, porzucenie dziecka w oknie życia nie stanowi czynu zabronionego. Wobec tego ani pochwalanie, ani nakłanianie, ani nawet ułatwianie zostawienia dziecka w oknie życia nie jest zachowaniem karalnym (tak: dr Mikołaj Małecki, adiunkt w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor bloga www.dogmatykarnisty.pl).

Kwestia okien życia budzi jednak cały szereg kolejnych wątpliwości. W polskich przepisach nie jest bowiem jasno sprecyzowane, czy bezkarność dotyczy tylko matki, czy również ojca. Nie wskazano również, czy decyzja matki o oddaniu dziecka jest „legalna” bez jego zgody. Nie wiadomo też, czy bezkarna pozostaje osoba, którą o zostawienie w oknie poprosi matka dziecka. Niesprecyzowany jest wiek, do którego można je zostawiać.

Matka dziecka nie będzie ścigana

Minister sprawiedliwości, prokurator generalny Zbigniew Ziobro, na konferencji, która miała miejsce pod koniec grudnia, wyraźnie zalecił prokuratorom, aby nie wszczynali postępowań karnych, kiedy matka pozostawia noworodka w oknie życia. Pozostawienie dziecka w „oknie życia” nie jest bowiem aktem porzucenia. Matka nie powinna czuć się osobą ściganą – podkreślił minister. Potwierdził on także, że zgodnie z polskim kodeksem karnym porzucenie dziecka to pozostawienie go bez opieki. Wiąże się to z niezagwarantowaniem mu elementarnego bezpieczeństwa.

Wyjątek od zaniechania ścigania mają jednak stanowić sytuacje, gdy zachodzi podejrzenie popełnienia przestępstwa wobec dzieci, zwłaszcza użycia przemocy.

Lista „okien życia” w Polsce: https://caritas.pl/projekty/okna-zycia/