Czym jest postępowanie zabezpieczające?

23 listopada 2020
hello world!

Postępowanie zabezpieczające ma charakter postępowania pomocniczego w stosunku do postępowania rozpoznawczego oraz postępowania egzekucyjnego. Pomimo pomocniczego charakteru postępowanie to cechuje samodzielność funkcjonalna i strukturalna. Kiedy można żądać udzielenia zabezpieczenia i w jakiej postaci?

Postępowanie zabezpieczające w sprawie cywilnej

Zgodnie z art. 730 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1575 z późn. zm., dalej również jako „k.p.c.”) w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny można żądać udzielenia zabezpieczenia. Zabezpieczenie może być udzielone w sprawach należących do drogi sądowej, a więc w sprawach cywilnych. Co istotne, zawarcie w sprawie umowy o poddanie jej rozstrzygnięcia sądowi polubownemu nie stanowi przeszkody do udzielenia zabezpieczenia przez sąd. Sąd może udzielić zabezpieczenia przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. Po uzyskaniu przez uprawnionego tytułu wykonawczego dopuszczalne jest jednak udzielenie zabezpieczenia tylko wtedy, jeżeli ma ono na celu zabezpieczenie roszczenia o świadczenie, którego termin spełnienia jeszcze nie nastąpił (art. 730 § 2 k.p.c.).

Kto może żądać udzielenia zabezpieczenia?

Udzielenia zabezpieczenia może żądać każda strona lub uczestnik postępowania, jeżeli uprawdopodobni roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia (art. 730(1) § 1 k.p.c.). Kodeks przewiduje tzw. podstawy zabezpieczenia, zwane też warunkami zabezpieczenia. Podstawami zabezpieczenia są:

  • istnienie roszczenia podlegającego zabezpieczeniu;
  • interes prawny w udzieleniu (a dokładniej w uzyskaniu) zabezpieczenia, okoliczności te wymagają uprawdopodobnienia.

Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia istnieje wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania w sprawie (art. 730(1) § 2 k.p.c.). Wymóg uprawdopodobnienia roszczenia oznacza konieczność uprawdopodobnienia faktów, z których jest ono wywodzone. Co istotne, nie jest jednak dopuszczalne przyjęcie, iż roszczenie jest wiarygodne w jakimś procencie, ani zabezpieczenie go w takim stosunku (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 7 sierpnia 1997 r., sygn. I Acz 735/97).

Uprawdopodobnienie roszczenia dotyczy faktu jego istnienia, a nie okoliczności, że może ono powstać w przyszłości. Niedopuszczalne jest bowiem zabezpieczenie roszczeń, które mogą powstać dopiero w przyszłości. Przy wyborze sposobu zabezpieczenia sąd uwzględni interesy stron lub uczestników postępowania w takiej mierze, aby uprawnionemu zapewnić należytą ochronę prawną, a obowiązanego nie obciążać ponad potrzebę. Jest to tzw. zasada minimalnej uciążliwości zabezpieczenia; art. 730(1) § 3 k.p.c. Sposób zabezpieczenia powinien być adekwatny do osiągnięcia jego celu w konkretnym przypadku. 

Postępowanie zabezpieczające zakres zabezpieczenia

Zgodnie z art. 731 k.p.c. zabezpieczenie nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia, chyba że ustawa stanowi inaczej. Reguła ta wynika z funkcji postępowania zabezpieczającego, która polega na udzielaniu ochrony prawnej o tymczasowym charakterze. Odmienność ochrony prawnej udzielanej w postępowaniu zabezpieczającym wyraża się także w tym, że orzeczony sposób zabezpieczenia różni się od treści obowiązku nałożonego na obowiązanego w merytorycznym orzeczeniu. Zasada ta bez zastrzeżeń powinna odnosić się do tych przypadków, w których celem zabezpieczenia – zgodnie z tradycyjnym podejściem – jest zapewnienie egzekucyjnej wykonalności przyszłego orzeczenia. Utrzymanie tej zasady nie jest jednak możliwe w przypadkach, w których celem zabezpieczenia jest prowizoryczne zaspokojenie wierzyciela. Charakterystycznym przykładem jest zabezpieczenie roszczeń o charakterze alimentacyjnym. Z art. 753 k.p.c. wynika bowiem jednoznacznie, że zabezpieczenie w sprawach o alimenty może polegać na zobowiązaniu obowiązanego do zapłaty uprawnionemu jednorazowo lub okresowo określonej sumy pieniężnej. 

Zabezpieczenie na wniosek i z urzędu

Zabezpieczenie udzielane jest na wniosek. W wypadkach, w których postępowanie może być wszczęte z urzędu także z urzędu (art. 732 k.p.c.). Przypadki, w których postępowanie zabezpieczające może być wszczęte z urzędu, należą do rzadkości. Zasadą jest wszczęcie postępowania zabezpieczającego na wniosek. Wniosek o zabezpieczenie roszczenia, jeśli nie jest zgłoszony w piśmie wszczynającym postępowanie, podlega opłacie stałej w kwocie 100 zł (w przypadku udzielenia, zmiany lub uchylenia zabezpieczenia roszczenia) albo w wysokości czwartej części opłaty należnej od pozwu o to roszczenie (w przypadku wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczenia pieniężnego złożonego przed wniesieniem pisma wszczynającego postępowanie).

Przepisy o postępowaniu zabezpieczającym poza postępowaniem cywilnym

Przepisy o postępowaniu zabezpieczającym stosuje się także poza postępowaniem cywilnym w przypadkach określonych w kodeksie postępowania karnego oraz kodeksie karnym skarbowym. Jeżeli chodzi o unormowania kodeksu postępowania karnego, to zgodnie z art. 291 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 30 z późn. zm., dalej również jako „k.p.k.”) w razie zarzucenia oskarżonemu popełnienia przestępstwa, za które można orzec grzywnę lub świadczenie pieniężne albo w związku z którym można orzec przepadek lub środek kompensacyjny, może z urzędu nastąpić zabezpieczenie wykonania orzeczenia na mieniu oskarżonego, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że bez takiego zabezpieczenia wykonanie orzeczenia w zakresie wskazanej kary, świadczenia pieniężnego, przepadku lub środka kompensacyjnego będzie niemożliwe albo znacznie utrudnione. W art. 292 § 1 k.p.k. przewiduje się, że zabezpieczenie następuje w sposób wskazany w przepisach kodeksu postępowania cywilnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. 

Zabezpieczenie środka karnego przepadku przedmiotów lub ściągnięcia równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów lub przepadku korzyści majątkowej lub ściągnięcia równowartości pieniężnej przepadku korzyści majątkowej oraz uiszczenia należności publicznoprawnej uszczuplonej czynem zabronionym przewidziane jest również w art. 131 § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 19 z późn. zm., dalej również jako „k.k.s.”) w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe. Zabezpieczenie orzeka się, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że bez takiego zabezpieczenia wykonanie orzeczenia w zakresie wspomnianych środków lub ściągnięcie uszczuplonej należności publicznoprawnej będzie niemożliwe lub znacznie utrudnione. 

chevron-down
Copy link