Udział prokuratora w sprawach cywilnych

20 listopada 2019
hello world!

Prokurator może żądać wszczęcia postępowania w każdej sprawie, jak również wziąć udział w każdym toczącym się postępowaniu. Przesłanką uczestnictwa prokuratora w postępowaniu jest ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego. Jakie funkcje pełni prokurator w postępowaniu cywilnym?

Rola prokuratora w postępowaniu cywilnym

Zgodnie z art. 7 ustawy Kodeks postępowania cywilnego (dalej jako „kpc”), prokurator może żądać wszczęcia postępowania w każdej sprawie, jak również wziąć udział w każdym toczącym się już postępowaniu, jeżeli według jego oceny wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego. W sprawach niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego prokurator może wytaczać powództwa tylko w wypadkach wskazanych w ustawie. Przyjmuje się, że kodeks postępowania cywilnego przewiduje także trzeci, szczególny sposób udziału – wyłącznie Prokuratora Generalnego w postępowaniu cywilnym – przedstawienie przez niego stanowiska co do skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz odpowiedzi na nie (art. 3988 § 1 i art. 42412 kpc).

Wszczęcie postępowania

Prokurator może żądać wszczęcia postępowania w zasadzie w każdej sprawie cywilnej w postępowaniu procesowym, nieprocesowym, egzekucyjnym lub zabezpieczającym, z wyjątkiem spraw o rozwód i separację. Może on również wnieść skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem także wtedy, gdy nie brał udziału w poprzednim postępowaniu. Wszczęcie postępowania procesowego następuje przez wytoczenie jednego z dwóch rodzajów powództw:

  1. powództwa na rzecz określonego podmiotu (art. 55 i 56 kpc); albo
  2. tzw. samodzielnego powództwa prokuratora, tzn. powództwa wytaczanego nie na rzecz oznaczonej osoby, ale przeciwko wszystkim stronom stosunku prawnego (art. 57 kpc).

Niesamodzielne powództwo

Z tzw. niesamodzielnym powództwem prokuratora mamy do czynienia w sytuacji, gdy w jego ocenie wymaga tego ochrona praworządności i praw podmiotowych konkretnych osób. Prokurator wskazuje te osoby w pozwie (w myśl art. 55 kpc). Nie dotyczy to jednak spraw niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego. Jednak na mocy przepisu szczególnego (a mianowicie art. 454 § 1 kpc) w pozwie o ustalenie macierzyństwa albo ojcostwa prokurator wskazuje dziecko, na którego rzecz wytacza powództwo.

Prokurator w takim procesie jest stroną w znaczeniu procesowym. Uważa się, że korzysta z tzw. legitymacji procesowej formalnej (zwanej także legitymacją nadzwyczajną), lub że jest podstawiony procesowo w miejsce strony rzeczywistej (osoby, której praw będzie dotyczył wyrok). Co istotne, prokurator może samodzielnie cofnąć pozew, jeżeli cofnięcie nie wymaga zrzeczenia się roszczenia (zob. art. 203 § 1 kpc), i to mimo sprzeciwu strony, z tym że w tym ostatnim wypadku cofnięcie będzie możliwe tylko co do samego udziału prokuratora.

Rozporządzanie procesem

Zgodnie z art. 56 § 1 kpc osobę, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo, sąd zawiadamia o tym, doręczając jej odpis pozwu. Osoba ta może wstąpić do sprawy w każdym jej stanie w charakterze powoda. W tym wypadku do udziału prokuratora w sprawie stosuje się odpowiednio przepisy o współuczestnictwie jednolitym. Natomiast artykuł 56 § 2 kpc stanowi, że prokurator nie może samodzielnie rozporządzać przedmiotem sporu. Przepis ten zabrania prokuratorowi (działającemu jako strona powodowa, do którego strona rzeczywista nie przystąpiła) rozporządzania przedmiotem procesu (roszczeniem procesowym), czyli dokonywania tzw. czynności dyspozycyjnych w procesie. Nie dotyczy on jednak rozporządzania roszczeniem w znaczeniu materialnoprawnym (np. zwolnienie z długu). Po pierwsze, nie jest ono przedmiotem sporu. Po drugie, zakaz taki wynika z założeń prawa materialnego (reguła nemo plus iuris in alium transferre potest, quam ipse habet).

Samodzielne powództwo prokuratora

Jeżeli prokurator, wytaczając powództwo, nie działa na rzecz oznaczonej osoby, wnosi on pozew przeciwko wszystkim osobom będącym stronami stosunku prawnego, którego dotyczy powództwo (art. 57 kpc). W przepisie tym mowa jest o tzw. samodzielnym powództwie prokuratora, które wytacza on, jeżeli według jego oceny wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego (art. 7 kpc).

Wstąpienie do toczącego się postępowania

Prokurator może wstąpić do postępowania w każdym jego stadium (art. 60 § 1 kpc). Prokurator nie jest związany z żadną ze stron. Może on składać oświadczenia i zgłaszać wnioski, które uzna za celowe oraz przytaczać fakty i dowody na ich potwierdzenie. Od chwili, kiedy prokurator zgłosił udział w postępowaniu, należy mu doręczać pisma procesowe, zawiadomienia o terminach i posiedzeniach oraz orzeczenia sądowe. Co więcej, zgodnie z art. 60 § 2 kpc, prokurator może zaskarżyć każde orzeczenie sądowe, od którego służy środek odwoławczy.

Przeczytaj również:
Obrońca, pełnomocnik i przedstawiciel ustawowy – czym się różnią?

Sprawy niemajątkowe

W sprawach niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego wytaczanie powództw zostało ograniczone do tych, które wskazane zostały w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (dalej jako „krio”). Są to powództwa:

  • o unieważnienie lub ustalenie istnienia lub nieistnienia małżeństwa (art. 22 krio);
  • o ustalenie lub zaprzeczenie ojcostwa oraz o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa (art. 86 krop); oraz
  • o rozwiązanie przysposobienia (art. 127 krio).

Wśród powództw o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka wyróżnia się powództwa o ustalenie lub zaprzeczenie ojcostwa lub macierzyństwa oraz ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa. Prokurator nie może wytoczyć powództwa o rozwód i separację z powodu braku legitymacji czynnej. Może on natomiast wziąć udział w toczących się już takich sprawach przez wstąpienie do postępowania. Prokurator nie może także wytoczyć powództwa w sprawie, w której strony dokonały zapisu na sąd polubowny albo zawarły umowę o jurysdykcji sądów państwa obcego.

Udział obligatoryjny

W pewnych rodzajach spraw udział prokuratora jest obligatoryjny. Przede wszystkim są to sprawy o ubezwłasnowolnienie (art. 546 § 2 kpc) i o ustalenie, że orzeczenie sądu zagranicznego podlega uznaniu (art. 1148 kpc). Niedopełnienie przez sąd obowiązku zawiadomienia prokuratora o toczących się postępowaniach w tych sprawach może stanowić przyczynę ich nieważności. Natomiast w sprawach, w których jego udział nie jest obowiązkowy, niezawiadomienie prokuratora o terminach posiedzeń sądu – mimo zgłoszenia przez niego udziału w sprawie – stanowi uchybienie procesowe, które może mieć wpływ na wynik sprawy.

chevron-down
Copy link