Przedawnienie roszczeń

Przedawnienie roszczeń jest jedną z najbardziej doniosłych instytucji prawa cywilnego. Instytucja ta, w dużej mierze, usuwa niepewność co do sytuacji prawnej uczestników obrotu, w związku z przysługującymi im roszczeniami. Co więcej, dochodzenie swoich praw, po znacznym upływie czasu, może również rodzić liczne problemy dowodowe. Celowe jest więc określenie pewnych ram czasowych, po upływie których skuteczne dochodzenie roszczeń będzie niemożliwe.

Przedawnienie – czym jest?

Charakter prawny przedawnienia sprowadza się do tego, że po upływie określonego terminu prawa wierzyciela, związane z dochodzonym roszczeniem, ulegają ograniczeniu. Oczywiście sam upływ terminu przedawnienia nie oznacza, że sąd z urzędu oddali żądanie wierzyciela. Aby dłużnik mógł zwolnić się z zaspokojenia wierzyciela, musi podczas postępowania prawidłowo podnieść zarzut przedawnienia. Zasadność tego zarzutu każdorazowo jest badana przez sąd, który ustala, czy termin przedawnienia rzeczywiście upłynął. Jeśli termin przedawnienia upłynął, sąd oddali powództwo. W takim przypadku stosunek zobowiązaniowy łączący strony przekształci się w  wyniku przedawnienia w zobowiązanie naturalne (niezupełne). Powyższe oznacza, że strona uprawniona nie będzie mogła skorzystać z przymusu państwowego do wymuszenia realizacji przysługującego jej roszczenia. 

Należy rownież podreślić, że przepisy dotyczące przedawnienia mają charakter bezwzględnie obowiązujących. Oznacza to, że strony w łączącym je stosunku nie mogą wyłączyć bądź też ograniczyć zastosowania przepisów o przedawnieniu (art.119 k.c.). 

Jakie roszczenia ulegają przedawnieniu?

Podstawowe regulacje związane z przedawnieniem, na gruncie stosunków prawa cywilnego, zostały uregulowane w art. 117-125 k.c. W przepisach tych określone zostały ogólne regulacje, które należy stosować w stosunkach prywatnoprawnych. Przywołane regulacje wskazują, że z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu (art.117 § 1 k.c). Mając to na uwadze, a contrario przedawnieniu nie ulegają roszczenia niemajątkowe, m.in. roszczenia wynikające z naruszenia dóbr osobistych (z wyjątkiem roszczenia o zadośćuczynienie). 

Zgodnie z art. 117 §2 po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia. Jednakże zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu jest nieważne. Zgodnie z powyższym pomimo upływu terminu przedawnienia dłużnik może spełnić ciążące na nim świadczenie. Jednakże w takiej sytuacji wszystko zależy od jego dobrej woli. Zrzeczenie się zarzutu przedawnienia uznawane jest za rodzaj jednostronnej czynności prawnej. Zważywszy na to, odpowiednie zastosowanie do wyżej wskazanej sytuacji będą miały przepisy o oświadczeniu woli (art. 60 k.c.). Należy podkreślić, że przepisy nie przewidują dla zrzeczenia się powyższego zarzutu specjalnej formy. Zważywszy na powyższe, podmiot może zrzec się przysługującego mu roszczenia w każdy sposób, który dostatecznie wyrazi jego wolę.

Kwestię sporną stanowi możliwość zrzeczenia się zarzutu przedawnienia przez stronę, która już ten zarzut podniosła. Innymi słowy: chodzi o taką sytuację, w której np. podczas trwania postępowania strona podniosła zarzut przedawnienia, jednak z biegiem czasu postanowiła uznać dług. Możliwość takiego działania przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 kwietnia 1974 r. (III CRN 80/74).

Instytucja przedawnienia a konsument 

Powyżej wskazane zasady zostają częściowo zmodyfikowane, gdy jedną ze stron umowy jest konsument. Zgodnie z art.117 §21 po upływie terminu przedawnienia nie można domagać się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi. Dzięki tej regulacji konsument nie musi podnosić zarzutu przedawnienia. Roszczenie przekształca się w zobowiązanie naturalne z mocy samego prawa. Wobec tego już z chwilą upłynięcia terminu przedawnienia roszczenie przekształci się „automatycznie” w roszczenie niezaskarżalne. Gdy jednak spór będzie rozstrzygał sąd, a stroną postępowania jest konsument, badanie, czy doszło do przedawnienia będzie następowało z urzędu. 

Powyżej wskazana regulacja wykazuje duże pole do nadużyć. Ustawodawca postanowił zatem złagodzić reżim wskazanej regulacji, wprowadzając do kodeksu art. 117 , zgodnie z którym w wyjątkowych przypadkach sąd może, po rozważeniu interesów stron, nie uwzględnić upływu terminu przedawnienia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi, jeżeli wymagają tego względy słuszności. 

Wskazane uprawnienie należy do sądu, który, rozpatrując możliwość skorzystania z niego, powinien rozważyć w szczególności:

  • długość terminu przedawnienia;
  • długość okresu od upływu terminu przedawnienia do chwili dochodzenia roszczenia;
  • charakter okoliczności, które spowodowały niedochodzenie roszczenia przez uprawnionego, w tym wpływ zachowania zobowiązanego na opóźnienie uprawnionego w dochodzeniu roszczenia.

Należy podkreślić, że wskazane wyżej rozwiązania mogą zostać zastosowane tylko, gdy jedną ze stron stosunku, który uległ przedawnieniu, będzie konsument. Za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (art.221k.c).

Ogólne terminy przedawnienia

Zgodnie z art. 118 k.c., jeśli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi sześć lat. Z kolei w przypadku roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata. Jednakże koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata. Mając na uwadze powyższe, należy wyjaśnić, czym jest świadczenie okresowe. Istotą taego rodzaju świadczeń jest ich powtarzalność oraz zależność rozmiaru od upływu czasu (uchwała SN z 26.1.2005r, IIICZP 42/04). Jako przykład świadczenia okresowego można wskazać: odsetki, czynsz najmu albo dzierżawy, alimenty. 

Z kolei działalność gospodarcza na tle powyższego przepisu powinna być prowadzona na własny rachunek, mieć charakter stały, zorganizowany i być nastawiona na generowanie zysku. Powyższe zostało potwierdzone w uchwale siedmiu sędziów SN z dnia 6.12.1991 r.  (III CZP 117/91). Co więcej, roszczenia nie muszą być związane wyłącznie ze stosunkami kontraktowymi. Oznacza to, że 3-letnim terminem przedawnienia objęte będą również roszczenia m.in. z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.

Należy przy tym pamiętać, że szereg dalszych przepisów kodeksu cywilnego w znaczący sposób modyfikuje powyżej wskazane zasady. Dla przykładu można podać art.4421 k.c., który stanowi przepis szczególny w stosunku do art. 118 k.c.

Początek biegu przedawnienia 

Bardzo istotną rzeczą, związaną z przedawnieniem, jest ustalenie dnia, od którego skutecznie zaczyna biec termin przedawnienia. Zgodnie z ogólnie przyjętą zasadą bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie (art. 120 § 1 k.c.). Wymagalność roszczenia oznacza taką sytuację w której wierzyciel jest uprawiony do wysunięcia żądania spełnienia świadczenia w stosunku do dłużnika. Przejawem takiego stanu rzeczy może być np. upływ terminu spełnienia świadczenia. 

Powyżej wskazana zasada ulega modyfikacji w przypadku roszczenia o zaniechanie. Wskazane roszczenie może wyniknąć np. z umowy o zakazie konkurencji, w sytuacji, gdy podmiot nie wypełnia jej postanowień. Bieg przedawnienia rozpoczyna się wtedy od dnia, w którym ten, przeciwko komu roszczenie przysługuje, nie zastosował się do treści roszczenia. 

Zawieszenie biegu przedawnienia

W myśl art.121 k.c. bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu:

  • w przypadku roszczeń, które przysługują dzieciom przeciwko rodzicom – przez czas trwania władzy rodzicielskiej;
  • co do roszczeń, które przysługują osobom niemającym pełnej zdolności do czynności prawnych przeciwko osobom sprawującym opiekę lub kuratelę – przez czas sprawowania przez te osoby opieki lub kurateli;
  • w wypadku roszczeń, które przysługują jednemu z małżonków przeciwko drugiemu – przez czas trwania małżeństwa;
  • co do wszelkich roszczeń, gdy z powodu siły wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju – przez czas trwania przeszkody.

Wstrzymanie zakończenia biegu przedawnienia 

Kolejną instytucją, która ma wpływ na bieg przedawnienia, jest wstrzymanie jego zakończenia. Regulacje te chronią prawa osób niemających pełnej zdolności do czynności prawnych oraz osoby, wobec których istnieją podstawy do ubezwłasnowolnienia całkowitego.

Zgodnie z art. 122 k.c. przedawnienie względem osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat dwóch od ustanowienia dla niej przedstawiciela ustawowego albo od ustania przyczyny jego ustanowienia. Wspomniana regulacja modyfikuje również termin przedawnienia w przypadku, gdy jest on krótszy niż dwa lata. Jego bieg liczy się wtedy od dnia ustanowienia przedstawiciela ustawowego albo od dnia, w którym ustała przyczyna jego ustanowienia. Powyższe regulacje stosuje się odpowiednio do biegu przedawnienia przeciwko osobie, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia.

Przerwanie biegu przedawnienia 

Ustawodawca, chcąc „zmobilizować” wierzyciela do podejmowania kroków w celu zaspokojenia swego roszczenia, wprowadził do kodeksu przepisy o przerwaniu biegu przedawnienia. Co ważne, zgodnie z art.124 §1 k.c. po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo. Powyższe oznacza, że dzień, w którym nastąpiło przerwanie biegu przedawnienia jest jednocześnie pierwszym dniem, od którego biegnie nowy termin przedawnienia. 

Co więcej, w razie przerwania przedawnienia przez czynność w postępowaniu przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym albo przez wszczęcie mediacji, przedawnienie nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie to nie zostanie zakończone.

Regulacje związane z przerwaniem przedawnienia wynikają z art. 123 k.c. Bieg przedawnienia przerywa się zatem:

  • każdą czynnością przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju, przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia;
  • przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje;
  • wskutek wszczęcia mediacji.

Źródła:

  1. Z.Radwański, A.Olejniczak,  Prawo cywilne – część ogólna
  2. Brzozowski Adam, Kocot Wojciech J., Skowrońska-Bocian Elżbieta, Prawo cywilne. Część ogólna
  3. System Prawa Prywatnego tom 2, red. prof. dr hab. Zbigniew Radwański, prof. dr hab. Adam Olejniczak 2019