Czym są pytania sugerujące?

2 września 2019
/

Do protokołu: Stawia się świadek NN… Pada pytanie prokuratora. Świadek zeznaje...

W protokołach rozpraw nie znajdziemy treści zadawanych pytań, co rodzi w konsekwencji wiele problemów. Bezskuteczne bywają późniejsze próby ich odtworzenia czy przemyślenia poprawności ich formułowania. Zaczynamy mieć pewne wątpliwości, niestety często jest już za późno.

Zachłanni pytający

Po pierwsze – 'ostrzał' pytań powinien być zawsze poprzedzony swobodnym wypowiedzeniem się świadka (art. 171 § 1 kpk). Prawo korzysta z metod wypracowanych przez inne dziedziny nauk, w tym psychologię. Trzeba bowiem przyjąć najskuteczniejszy model uzyskiwania od świadków rzeczowych i zgodnych z prawdą informacji. I choć nie można wytypować jednej słusznej techniki zadawania pytań, to co do pewnych tez środowiska psychologów są zgodne.

Procedura karna zakazuje więc wpływania na osobę przesłuchiwaną za pomocą maszyn i substancji. Niedozwolone są techniki opierające się na przymusie czy groźbie. Zeznania złożone w takim stanie nie będą mogły mieć waloru dowodowego, a w rezultacie stanowić pewnej podstawy ferowanych wyroków. Wspomniane standardy wykazują szeroką transgraniczność, a normy zadeklarowało sądownictwo międzynarodowe.

Pytania sugerujące

Takim pojęciem określa się pytania, których sposób formułowania zdradza nastawienie pytającego i ma na celu wywołanie określonych emocji, odczuć czy sugestii u przesłuchiwanego. Sugerowanie może przybrać formę charakterystycznej budowy zdania.

Przykłady

  • Czy chce Pan przez to powiedzieć, że Pana sąsiadka mogła się zdenerwować i ugodzić męża nożem kuchennym?
  • Czyli to było tak – Pani się pokłóciła z mężem, a następnie wypiła 4 piwa? W takim stanie już Pani nad sobą nie panuje, prawda?

Przykłady można mnożyć... Często tego typu pytania padają niestety na sali rozpraw, gdzie zakłopotani świadkowie usiłują przedstawić jak najbardziej składną wizję wydarzeń.

Kto o tym decyduje?

Obowiązek zapewnienia wszelkich gwarancji ustawowych i szacunku dla świadka tak, by wzbogacić materiał dowodowy o cenne informacje spoczywa w postępowaniu sądowym na organie przesłuchującym, czyli na sądzie. W sytuacji, gdy pada pytanie sugerujące, przewodniczący składu powinien po zadaniu pytania wtrącić się i niezwłocznie zwolnić świadka z obowiązku odpowiedzi na wadliwie zadane pytanie. Następnie treść pytania i powód uchylenia winny zostać zaprotokołowane. W taki sposób strona postępowania dostaje wyraźny sygnał, że należy zredagować pytanie, a świadek – milcząc – czeka na kolejne.

Batalia? Przykładowy scenariusz…

Prokurator zadaje pytanie sugerujące, sędzia nie reaguje, a świadek się zastanawia. Jeżeli przewodniczący nie uchyli pytania, to udzielone odpowiedzi wejdą do materiału dowodowego. Obrońca natychmiast ingeruje, wstaje i wytyka prokuratorowi błędnie zadane pytanie. Jest to wyraźny sygnał dla sądu, że powinien przemyśleć poczynania oskarżyciela. Jeżeli przewodniczący podtrzyma pytanie, to obrońca może skorzystać z uprawnienia na mocy art. 148 § 2 in fine kpk, a więc zawnioskować o zaprotokołowanie treści pytania i jego podtrzymania przez przewodniczącego. Dzięki temu obrona zyskuje potencjalny zarzut apelacyjny, gdyby okazało się, że wyrok zbudowano na podstawie odpowiedzi udzielonej na pytanie sugerujące.