Naruszenie nietykalności cielesnej

2 września 2019
/

Naruszenie nietykalności cielesnej jest przestępstwem uregulowanym w art. 217 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem, kto uderza człowieka lub w inny sposób narusza jego nietykalność cielesną, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Jakie zachowania są więc penalizowane wspomnianym przepisem?

Istota nietykalności cielesnej

Naruszenie nietykalności cielesnej należy do zachowań wkraczających w sferę wolności i godności człowieka. Nie wiąże się ono jednak z narażeniem zdrowia pokrzywdzonego. W istocie bowiem czyny stanowiące naruszenie nietykalności cielesnej nie są tożsame z potocznym rozumieniem pojęcia uszkodzenia ciała, interpretowanego zwykle jako fizyczne oddziaływanie na organizm ludzki. Są one wyrazem zamiaru poniżenia czyjejś osoby i uwłaczania jej godności przez sprawcę przez fizyczne oddziaływanie na ciało poszkodowanego. W tym kontekście Sąd Najwyższy przyjął, że art. 217 kk chroni nietykalność osobistą przed agresywnymi działaniami mającymi postać czynnej zniewagi (wyrok z 28 grudnia 1979 r., sygn. V KRN 277/79). Istotą tego przestępstwa jest zatem zachowanie demonstrujące nieposzanowanie drugiego człowieka.

Naruszenie nietykalności cielesnej jest przestępstwem umyślnym. Można je popełnić, działając z zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym. Innymi słowy, sprawcą jest zarówno ten, kto celowo chce naruszyć czyjąś nietykalność cielesną, jak i ten, kto przewidując, że jego zachowanie może nie być akceptowane przez pokrzywdzonego, godzi się na to.

Formy naruszenia nietykalności cielesnej

Zgodnie z art. 217 § 1 kk, naruszeniem nietykalności cielesnej będzie każde bezprawne dotknięcie innej osoby czy inny krzywdzący kontakt. Wchodzą tu w grę wszelkie kontakty fizyczne, które są obraźliwe, kłopotliwe lub po prostu niechciane przez pokrzywdzonego. Forma naruszenia nietykalności nie ma tu jednak większego znaczenia, gdyż ustawodawca wprowadził otwarty katalog, jedynie przykładowo wyliczając uderzenie człowieka (jako przypadek najczęstszy). Może to być więc także np. oblanie kogoś płynem, kopnięcie, szarpnięcie, oplucie, obcięcie lub wyrwanie włosów itp. 

Mimo że naruszenie nietykalności cielesnej musi mieć wymiar fizyczny, to nie ma konieczności, aby łączyło się z zadaniem bólu czy powstaniem śladów na ciele. W art. 217 kk nie jest bowiem na tyle istotne narażenie zdrowia pokrzywdzonego, ile naruszenie jego godności. Możliwe jest również tzw. działanie pośrednie, a więc oddziaływanie środkami psychicznymi na pokrzywdzonego, o ile działa się przez to na ciało (np. nastraszenie kogoś, kto cofa się i uderza o ścianę). Natomiast jeśli działanie sprawcy nie jest skierowane wyłącznie przeciw godności i przekracza opisane naruszenie nietykalności cielesnej, wówczas zachowanie takie może podlegać innym przepisom penalizującym przestępstwa przeciwko zdrowiu, w szczególności tym z zakresu lekkiego, średniego i ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156, 157 kk).

Karcenie wychowawcze dzieci a naruszenie nietykalności cielesnej

Zgodnie z polskimi przepisami zakazane jest stosowanie kar cielesnych przez osoby wykonujące władzę rodzicielską oraz sprawujące opiekę lub pieczę nad małoletnim w ramach procesu wychowawczego, o czym stanowi wprost art. 96(1) ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przez wiele lat karcenie małoletnich stanowiło jednak kontratyp pozaustawowy, który wiązał się z przyzwoleniem społecznym na karanie osób pozostających pod władzą rodzicielską. Najczęściej przybierało ono postać karcenia fizycznego o niewielkim stopniu natężenia (karcenie cielesne) lub słownej reprymendy.

W dzisiejszych czasach karcenie dziecka słowem czy gestem jest w dalszym ciągu dozwolone. Natomiast w sytuacji karcenia małoletniego w sposób wykraczający poza potrzeby, sprawca może odpowiadać za wypełnienie znamion różnych przepisów karnych. Do takich należy m.in. znieważenie (art. 216 kk), groźby karalne (art. 190 kk), bezprawne pozbawienie wolności (art. 189 kk) czy znęcanie (art. 207 § 1 kk). W sytuacji dopuszczenia się karcenia cielesnego w zależności od skutków sprawca może odpowiadać np. za naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 kk), zmuszanie do określonego zachowania (art. 191 kk) czy spowodowanie lekkiego, średniego bądź ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 i 157 kk). Jednak orzekając o naruszeniu nietykalności cielesnej w przypadku rodzica w stosunku do dziecka, należy zwrócić szczególną uwagę na stopień społecznej szkodliwości czynu. Co więcej, intymność relacji rodzinnych powoduje, że wszelkie decyzje o pociągnięciu rodziców/opiekunów do odpowiedzialności karnej powinny być podejmowane z dużą ostrożnością.

Kary za naruszenie nietykalności cielesnej 

Za naruszenie nietykalności cielesnej sprawcy grozi kara grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. W art. 217 § 2 kk przewidziany został szczególny przypadek wskazujący na możliwość odstąpienia od wymierzenia kary. Podstawą jego zastosowania jest wyzywające zachowanie pokrzywdzonego (prowokacja) albo odpowiedź z jego strony w postaci naruszenia nietykalności cielesnej (retorsja). Możliwość odstąpienia od kary w tym przypadku ma charakter fakultatywny, zatem jego zastosowanie zależy wyłącznie od oceny danego przypadku przez sąd. Ściganie występku naruszenia nietykalności cielesnej odbywa się z oskarżenia prywatnego (art. 217 § 3 kk).

Przeczytaj również:
Kim jest oskarżyciel prywatny? 

Naruszenie nietykalności cielesnej w związku z interwencją

Zgodnie z art. 217a kk, każdy, kto uderza człowieka lub w inny sposób narusza jego nietykalność cielesną w związku z podjętą przez niego interwencją na rzecz ochrony bezpieczeństwa ludzi lub ochrony bezpieczeństwa lub porządku publicznego, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Występek ten stanowi zatem typ kwalifikowany przestępstwa naruszenia nietykalności cielesnej z art. 217 kk. Ma miejsce wtedy, gdy sprawca uderza człowieka lub w inny sposób narusza jego nietykalność cielesną w związku z podjętą przez niego interwencją na rzecz ochrony bezpieczeństwa ludzi lub ochrony bezpieczeństwa lub porządku publicznego. Owa interwencja może przybrać postać np. obrony koniecznej lub stanu wyższej konieczności. Nie musi ona przyjmować wyłącznie łagodnej postaci (np. zwracanie komuś uwagi na jego złe postępowanie), ale także może stanowić oddziaływanie fizyczne na inną osobę (np. powstrzymanie siłą osoby nietrzeźwej usiłującej prowadzić pojazd mechaniczny). 

Co istotne, przestępstwo z art. 217a ścigane jest z urzędu (inaczej niż naruszenie nietykalności cielesnej ujęte w art. 217 § 1, które ścigane jest z oskarżenia prywatnego).