Encyklopedia Prawa - Referendum

7 stycznia 2020
hello world!

Ustrojem właściwym dla większości współczesnych państw jest demokracja pośrednia. Władza należy w nich do narodu, jednakże jest sprawowana przez przedstawicieli. Obywatele nie mają więc bezpośredniego wpływu na decyzje władzy ustawodawczej czy wykonawczej. Wybierają jedynie parlamentarzystów czy prezydenta. Wyjątkiem od tej zasady jest referendum.

Demokracja bezpośrednia i pośrednia

Kolebką demokracji są starożytne Ateny. To właśnie tam rządzący po raz pierwszy dopuścili obywateli do głosu. Jako że liczba ludności ówczesnych miast-państw nie była zbyt duża, demokracja u swojego zarania miała charakter bezpośredni. Oznaczało to, że wszyscy mieszkańcy danego terytorium mogli wziąć udział w głosowaniu za wprowadzeniem nowego prawa czy jego wykonaniem. Ustaw nie uchwalali więc wcześniej wybrani przedstawiciele narodu. Wszelkie najważniejsze decyzje polityczne podejmowano na wiecach czy w drodze plebiscytów, w których każdy mógł wziąć udział.

Obecnie taka forma rządzenia jest niemożliwa. Głównie z powodów technicznych. Osób uprawnionych do głosowania jest tak wiele, że niemożliwym byłoby zebranie ich w celu oddania głosu za każdą ustawą. System demokracji bezpośredniej ma także łatwo zauważalne wady merytoryczne. Zagrożeniem są tutaj sami obywatele. Warto zauważyć, że według wszelkich badań ponad połowa wszystkich ludzi kompletnie nie interesuje się polityką. Gdy większość mogłaby decydować o konkretnych sprawach, polityka mogłaby podążyć w złym kierunku.

Zwolennicy demokracji bezpośredniej zauważają jednak, że obywatele chcą mieć jak największy wpływ na rządzenie. Podobno dzięki temu rośnie ogólne „zadowolenie z życia”. Dlatego też współcześni twórcy zasad ustrojowych starają się połączyć demokrację pośrednią z bezpośrednią. Oczywiście zdecydowanie przeważają reguły tego pierwszego modelu. Obywatele wybierają prezydenta czy swoich przedstawicieli w parlamencie. To oni następnie reprezentują wolę narodu. Z drugiej strony pojawiają się jednak elementy demokracji bezpośredniej. Najważniejszym z nich jest referendum.

Co to jest referendum?

W przepisach polskiego prawa brak jest definicji referendum. Stosując rozumienie potoczne, można wskazać, że jest to forma głosowania o charakterze powszechnym i w konkretnej sprawie, w którym mogą uczestniczyć wszyscy obywatele mający prawa wyborcze. Referendum polega na wyrażeniu opinii na dany temat podczas głosowania zwoływanego na wzór wyborów parlamentarnych czy prezydenckich.

Instytucje referendum wprowadza Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z jej art. 62 ust. 1:

Obywatel polski ma prawo udziału w referendum oraz prawo wybierania Prezydenta Rzeczypospolitej, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego, jeżeli najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat.

Ustawa zasadnicza wyłącza z udziału w referendum osoby, które prawomocnym orzeczeniem sądowym są ubezwłasnowolnione lub pozbawione praw publicznych albo wyborczych.

Analizując przepisy Konstytucji i innych ustaw, można zauważyć, że referenda dzielimy według następujących kategorii:

  • ogólnokrajowe i lokalne,
  • obligatoryjne i fakultatywne,
  • opiniotwórcze i wiążące.

Referendum ogólnokrajowe

Ustawa zasadnicza wyróżnia 3 rodzaje referendów ogólnokrajowych:

  • odnoszące się do spraw o szczególnym znaczeniu dla państwa,
  • w sprawie wyrażenia zgody na ratyfikację umowy międzynarodowej,
  • w sprawie zmiany Konstytucji.

Są one zarządzane na podstawie ustawy z dnia 14 marca 2003 roku o referendum ogólnokrajowym. Ich przeprowadzeniem zajmuje się Państwowa Komisja Wyborcza. Procedura jest podobna jak w przypadku wszystkich innych rodzajów głosowań powszechnych. Ważność referendum stwierdza Sąd Najwyższy.

Referendum w sprawie o szczególnym znaczeniu dla państwa

Definicji pojęcia „sprawy o szczególnym znaczeniu dla państwa” nie znajdziemy ani w Konstycji, ani w ustawach. W praktyce przyjmuje się, że przedmiotem referendum może być każda kwestia istotna z punktu widzenia polityki krajowej i zagranicznej. W czasach III Rzeczypospolitej odbyły się jak dotąd trzy referenda tego rodzaju:

  • 18 lutego 1996 roku – w sprawie powszechnego uwłaszczenia obywateli,
  • 18 lutego 1996 roku – w sprawie kierunków wykorzystania mienia państwowego,
  • 6 września 2015 roku – w sprawie a) jednomandatowych okręgów wyborczych w wyborach do Sejmu, b) finansowania partii politycznych z budżetu państwa, c) interpretacji zasad prawa podatkowego.

Referendum w sprawach szczególnych jest zawsze fakultatywne. Zarządzić może je Sejm albo Prezydent. Izba niższa może w tym zakresie działać z własnej inicjatywy, na wniosek Senatu, Rady Ministrów albo grupy co najmniej 500 000 obywateli. Ci ostatni nie mogą zgłosić projektu z zakresu finansów publicznych, obronności i amnestii.

Uchwała zatwierdzająca wniosek referendalny podejmowana jest na posiedzeniu plenarnym bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Prezydent z kolei zawsze działa z własnej inicjatywy, jednakże jego projekt referendum musi być zatwierdzony przez Senat, również bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów.

Z art. 125 ust. 3 Konstytucji wynika, że referendum w sprawie o szczególnym znaczeniu dla państwa może mieć charakter zarówno opiniotwórczy, jak i wiążący. Wszystko zależy od frekwencji. Jeśli weźmie w nim udział więcej niż połowa osób uprawnionych do głosowania, władza jest zobowiązana uwzględnić jego wynik.

Referendum w sprawie wyrażenia zgody na ratyfikację umowy międzynarodowej

Referendum tego rodzaju ma charakter fakultatywny. Zgoda na ratyfikację umowy międzynarodowej może być bowiem wyrażona w dwóch trybach – ustawą sejmową przyjętą większością 2/3 głosów w obecności co najmniej ustawowej liczby parlamentarzystów w obydwu izbach albo właśnie na mocy ogólnokrajowego referendum. Uchwałę w sprawie wyboru trybu wyrażenia zgody na ratyfikację podejmuje Sejm bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

Również w tym przypadku wynik referendum może być wiążący albo niewiążący. Tutaj także wszystko zależy od frekwencji. Oznacza to, że jeśli w głosowaniu weźmie udział ponad połowa uprawnionych obywateli, którzy w większości sprzeciwią się umowie międzynarodowej, nie może ona wejść w życie.

We współczesnej Polsce tego rodzaju referendum odbyło się dotychczas tylko raz. W 2003 roku obywatele wyrazili zgodę na podpisanie przez rządzących traktatów unijnych, czyli na wejście Polski do Unii Europejskiej.

Referendum w sprawie zmiany Konstytucji

Referendum zatwierdzające zmianę Konstytucji także ma charakter fakultatywny. Co więcej, nie przy każdej nowelizacji ustawy zasadniczej może być ono przeprowadzone. Obywatele dostali bowiem prawo wypowiedzenia się tylko w przypadku projektu zmian przepisów rozdziału I („Rzeczpospolita” – zasady ustrojowe), II („Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”) lub XII Konstytucji („Zmiana Konstytucji”).

W tym przypadku referendum nie jest zarządzane w głosowaniu sejmowym. Decyzję o konieczności jego przeprowadzenia podejmuje samodzielnie:

  • grupa co najmniej 1/5 ustawowej liczby posłów albo
  • Senat, albo
  • Prezydent.

Formalności dopełnia Marszałek Sejmu, który jest zobligowany zarządzić referendum na wniosek powyższych podmiotów. Głosowanie jest przeprowadzane na ostatnim etapie procedowania zmiany Konstytucji – po przyjęciu nowelizacji przez Senat i przed jej podpisaniem przez Prezydenta.

Wynik referendum – jeśli jest ono ważne, czyli przeprowadzone poprawnie z punktu widzenia formalnego – jest zawsze wiążący. Jeśli większość obywateli opowie się za zmianami, Prezydent musi złożyć swój podpis pod nowelizacją. Gdy wynik będzie przeciwny, zmiany muszą zostać odrzucone. Ich przyjęcie wbrew obywatelom to delikt konstytucyjny, którym zajmuje się Trybunał Stanu.

Referendum lokalne

Podstawą prawną dla referendum lokalnego jest art. 170 Konstytucji, który stanowi, że:

Członkowie wspólnoty samorządowej mogą decydować, w drodze referendum, o sprawach dotyczących tej wspólnoty, w tym o odwołaniu pochodzącego z wyborów bezpośrednich organu samorządu terytorialnego. Zasady i tryb przeprowadzania referendum lokalnego określa ustawa.

Szczegółowe zasady przeprowadzania referendum lokalnego określa ustawa z dnia 15 września 2000 roku o referendum lokalnym. W tymże akcie prawnym zdecydowano chociażby, jakie konkretnie sprawy mogą być poddane pod obywatelskie głosowanie. Zgodnie z jego art. 2, referendum lokalne może być przeprowadzone:

  • w sprawie odwołania organu stanowiącego tej jednostki;
  • co do sposobu rozstrzygania sprawy dotyczącej tej wspólnoty, mieszczącej się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki;
  • w innych istotnych sprawach, dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących tę wspólnotę;
  • jeśli następuje konieczność odwołania wójta (burmistrza, prezydenta miasta);
  • w sprawach dotyczących samoopodatkowania się mieszkańców na cele publiczne mieszczące się w zakresie zadań i kompetencji organów gminy.

Referendum lokalne może być przeprowadzone z inicjatywy organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego albo mieszkańców. Wniosek obywatelski powinien być złożony przez co najmniej 10% osób uprawnionych do głosowania (w przypadku gminy i powiatu) albo 5% (w przypadku województwa). Referendum w sprawie odwołania organu stanowiącego może być przeprowadzone wyłącznie z inicjatywy mieszkańców.

 

chevron-down
Copy link