Pożyczka i użyczenie

W codziennym życiu czasownik „pożyczyć” możemy usłyszeć prawie każdego dnia. Używamy go zarówno kiedy prosimy kogoś o pożyczenie pieniędzy, jak i w sytuacjach dotyczących przedmiotów- na przykład książek lub ubrań. Mało kto jednak wie, że z prawnego punktu widzenia wspomniane wyżej sytuacje zdecydowanie się różnią.

Dlaczego tak się dzieje? Z czego to wynika? Aby to zrozumieć, należy przyjrzeć się dwóm instytucjom prawa cywilnego: umowie pożyczki i umowie użyczenia.

Czym są pożyczka i użyczenie

Pożyczka oraz użyczenie należą do katalogu umów nazwanych opisanych w dotyczącej zobowiązań Księdze trzeciej Kodeksu cywilnego. O tym, że instytucje te cechuje szereg podobieństw może świadczyć już fakt że zostały przez ustawodawcę umieszczone obok siebie- użyczenie uregulowane zostało w Tytule XVIII (art. 710-719), a pożyczka w Tytule XIX (art. 720-724).

Definicja użyczenia znalazła się w art. 710. Stanowi on, że „Przez umowę użyczenia użyczający zobowiązuje się zezwolić biorącemu, przez czas oznaczony lub nieoznaczony, na bezpłatne używanie oddanej mu w tym celu rzeczy”. Podstawowe regulacje dotyczące pożyczki zostały natomiast zapisane w art. 720. Zgodnie z paragrafem 1 tego przepisu „Przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości.”.

Jak wynika z przytoczonych powyżej definicji, choć obie umowy zawierane są między dwiema stronami, z których jedna coś daje, a druga bierze, to jednak jest w ich konstrukcji znacząca różnica. Żeby zrozumieć na czym ona polega należy przyjrzeć się bliżej prawnemu podziałowi na rzeczy oznaczone co do tożsamości i co do gatunku. Granica między tymi dwiema kategoriami nie jest stała- w wielu przypadkach to, czy przedmiot będzie należał do jednej czy drugiej grupy zależy od szeregu okoliczności dotyczących konkretnej sytuacji.

Rzecz oznaczona co do tożsamości

Z rzeczą oznaczoną co do tożsamości mamy do czynienia kiedy mówimy o konkretnym przedmiocie- na przykład komputerze kolegi lub samochodzie koleżanki. Obie te rzeczy należą oczywiście do ogólnych zbiorów komputerów i samochodów, ale fakt przypisania ich do określonych właścicieli sprawia, że możemy wskazać je palcem i wyszczególnić z całych zbiorów. Rzeczy oznaczone co do gatunku należą natomiast do ogólnej grupy przedmiotów o określonych cechach. Mówimy o nich na przykład gdy stwierdzamy, że chcielibyśmy kupić samochód i nie mamy na myśli konkretnego pojazdu (który upatrzyliśmy sobie w salonie albo widzieliśmy w innym miejscu), a jedynie jakiś samochód.

Mając na uwadze powyższe, nietrudno zrozumieć na czym polega wspomniana różnica w konstrukcji umów użyczenia i pożyczki. Pierwsza z nich dotyczy sytuacji, w której użyczający przekazuje biorącemu rzecz, a ten zobowiązuje się zwrócić mu tę samą rzecz. Z drugą natomiast mamy do czynienia kiedy biorący otrzymuje rzeczy na własność, a jego zobowiązanie polega na zwróceniu rzeczy tego samego gatunku i jakości. Aby zobrazować istotę tego rodzaju umowy warto odwołać się do przykładu pieniędzy- pożyczając komuś pieniądze nie oczekujemy zwrotu tego samego banknotu, a jedynie równowartości wręczonej drugiej stronie kwoty.

Zawierając umowę pożyczki należy pamiętać, że według paragrafu 2 art. 720 pożyczka, której wartość przekracza tysiąc złotych, wymaga zachowania formy dokumentowej (zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego dokumentem jest nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z treścią tej informacji).

Obowiązki biorącego

Zarówno w przypadku pożyczki jak i użyczenia jedną ze stron jest biorący. Fakt, że przy jednej z umów dochodzi do przeniesienia na niego własności, a przy drugiej nie dosyć znacząco wpływa na zakres obowiązków nałożonych na niego przez ustawodawcę.

Według dotyczącego użyczenia art. 712, o ile umowa nie określa przeznaczenia rzeczy, biorący może używać jej w sposób odpowiadający jej właściwościom i przeznaczeniu. Bez zgody użyczającego nie wolno mu oddać rzeczy do używania osobie trzeciej. Biorący ponosi także zwykłe koszty utrzymania rzeczy (art. 713) oraz jest odpowiedzialny za jej przypadkową utratę lub uszkodzenie, jeśli używa jej w sposób niezgodny z umową/przeznaczeniem albo powierza osobie trzeciej nie będąc do tego upoważnionym lub zmuszonym przez okoliczności (art. 714). Po zakończeniu umowy biorący winien zwrócić użyczającemu rzecz w stanie niepogorszonym, nie odpowiada jednak za jej zużycie będące następstwem prawidłowego używania (art. 718). Jeżeli kilka osób wspólnie wzięło rzecz do używania, ich odpowiedzialność wobec użyczającego jest solidarna (art. 717).

W wypadku umowy pożyczki, przy której biorący staje się także właścicielem rzeczy, zakres jego obowiązków wynikających bezpośrednio z ustawy jest o wiele węższy. Art. 723 zakreśla jedynie termin zwrotu pożyczki. Wynika z niego, że jeżeli termin ten nie został oznaczony, biorący powinien zwrócić pożyczkę w ciągu sześciu tygodni po wypowiedzeniu umowy przez dającego.

Ochrona zapewniona stronom

Dotyczący użyczenia art. 716 brzmi: „Jeżeli biorący używa rzeczy w sposób sprzeczny z umową albo z właściwościami lub z przeznaczeniem rzeczy, jeżeli powierza rzecz innej osobie nie będąc do tego upoważniony przez umowę ani zmuszony przez okoliczności, albo jeżeli rzecz stanie się potrzebna użyczającemu z powodów nieprzewidzianych w chwili zawarcia umowy, użyczający może żądać zwrotu rzeczy, chociażby umowa była zawarta na czas oznaczony.”. Dzięki temu przepisowi pomimo faktycznego oddania rzeczy innej osobie w posiadanie właściciel w jakimś stopniu zachowuje nad nią kontrolę.

Zapis chroniący interesy biorącego zawiera natomiast art. 711. Zgodnie z jego treścią „Jeżeli rzecz użyczona ma wady, użyczający obowiązany jest do naprawienia szkody, którą wyrządził biorącemu przez to, że wiedząc o wadach nie zawiadomił go o nich.”. Przepisu tego jednak nie stosuje się w sytuacji gdy biorący mógł wady z łatwością zauważyć.

Wśród artykułów regulujących umowę pożyczki również znalazły się zapisy dotyczące ochrony strony dającej. Zawarto je w art. 721, w myśl którego „Dający pożyczkę może odstąpić od umowy i odmówić wydania przedmiotu pożyczki, jeżeli zwrot pożyczki jest wątpliwy z powodu złego stanu majątkowego drugiej strony.” Ustawodawca zaznaczył jednak, że uprawnienie to dającemu pożyczkę nie przysługuje jeżeli w chwili zawarcia umowy wiedział lub z łatwością mógł się dowiedzieć o złym stanie majątkowym drugiej strony. Zapis regulujący ochronę biorącego pożyczkę, który został zawarty w art. 724 praktycznie nie różni się od przywołanego powyżej dotyczącego użyczenia art. 711.

Zakończenie umów

Umowę użyczenia zawrzeć można na czas oznaczony bądź nieoznaczony. Ustawodawca odniósł się jedynie do tej drugiej sytuacji zaznaczając, że w przypadku umowy zawartej na czas nieoznaczony „użyczenie kończy się, gdy biorący uczynił z rzeczy użytek odpowiadający umowie, albo gdy upłynął czas, w którym mógł ten użytek uczynić.” (art. 715).

Kwestię zakończenia umowy pożyczki reguluje natomiast przytoczony w części tekstu poświęconej obowiązkom biorącego art. 723.

Przedawnienie roszczeń

Kodeksowe zapisy dotyczące przedawnienia roszczeń w przypadku umowy pożyczki i użyczenia różnią się w sposób znaczący. Regulujący tę kwestię w przypadku użyczenia art. 719 stanowi, że Roszczenie użyczającego przeciwko biorącemu do używania o naprawienie szkody za uszkodzenie lub pogorszenie rzeczy, jak również roszczenia biorącego do używania przeciwko użyczającemu o zwrot nakładów na rzecz oraz o naprawienie szkody poniesionej wskutek wad rzeczy przedawniają się z upływem roku od dnia zwrotu rzeczy.”

Zapisem dotyczącym przedawnienia przy umowie pożyczki jest art. 722, który został skonstruowany w zupełnie inny sposób. W przepisie tym ustawodawca zajął się jedynie tematem roszczenia biorącego pożyczkę o wydanie jej przedmiotu. Termin przedawnienia zakreślony został na sześć miesięcy od chwili, gdy przedmiot miał zostać wydany.