Skutki odrzucenia spadku

22 września 2020
hello world!

Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego (dalej również jako „k.c.”) spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Co to oznacza w praktyce? Jakie są skutki odrzucenia spadku?

Przyjęta fikcja prawna

Przyjęta w polskim prawie konstrukcja sukcesji uniwersalnej (dziedziczenie pod tytułem ogólnym) następującej z mocy prawa (art. 922 k.c., który stanowi, że prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób) z możliwością odrzucenia spadku (art. 1012 in fine k.c.) wymaga rozstrzygnięcia, co dzieje się ze spadkiem w razie jego odrzucenia.

Kwestię tę ustawodawca rozwiązał za pomocą fikcji prawnej, ustanowionej w art. 1020 k.c. Spadkobierca odrzucający spadek (spadkobierca tymczasowy) jest traktowany jakby nie dożył otwarcia spadku. Taki spadkobierca w szczególności „nie może” dziedziczyć, czyli po prostu nie dziedziczy. Regulacja ta stanowi swego rodzaju uproszczenie. Znajduje zastosowanie „wprost” tylko wówczas, gdy spadkobierca odrzuci przypadający mu spadek w całości.

Natomiast w sytuacji, gdy dojdzie do jedynie częściowego odrzucenia spadku (a więc przyjęcia spadku w pozostałej części), taki spadkobierca będzie dziedziczył i będzie traktowany jak spadkobierca. Nie odziedziczy jedynie tej części spadku, którą skutecznie odrzucił. Skutki odrzucenia spadku następują jedynie w zakresie, w jakim spadek lub udział w nim został odrzucony.

Spadek niczyi?

Polskie prawo spadkowe nie zna „spadków niczyich” (bezdziedzicznych). Oznacza to, że odrzucony spadek, przypadnie innym spadkobiercom. Wynikająca z art. 1020 k.c. fikcja prawna nakazuje przyjmować (w połączeniu z zasadą wyrażoną w art. 925 k.c. stanowiącą, że spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku), że odrzucony spadek od samego początku przypadł spadkobiercom, którzy go ostatecznie odziedziczyli (spadkobiercy ostateczni, definitywni). Reguły, komu dokładnie odrzucony spadek przypadnie, są skomplikowane. Zależą w pierwszym rzędzie od tego, czy odrzucający spadek spadkobierca dziedziczył na podstawie testamentu czy ustawy.

Spadkobierca „tymczasowy”

Spadkobierca „tymczasowy”, tj. taki, który nie przyjął jeszcze spadku, a zarazem taki, co do którego nie upłynął jeszcze termin do złożenia oświadczenia spadkowego, może zgodnie z prawem objąć spadek w posiadanie, zarządzać nim, a nawet rozporządzać przedmiotami należącymi do spadku.

Mimo sześciomiesięcznego terminu na złożenie oświadczenia spadkowego okres zarządzania spadkiem przez spadkobiercę tymczasowego może trwać zdecydowanie dłużej. Będzie tak choćby z uwagi na możliwość odrzucenia spadku w następstwie uchylenia się przez spadkobiercę od skutków wadliwego oświadczenia o jego przyjęciu.

Może to nastąpić w terminie roku od wykrycia błędu, a w razie groźby – od chwili, kiedy stan obawy ustał (art. 88 § 2 w zw. z art. 1019 in principio k.c.). W tym ostatnim przypadku spadkobierca tymczasowy, zanim spadek odrzuci, może nawet uzyskać poświadczenie swoich praw do spadku za pomocą stwierdzenia jego nabycia, notarialnego poświadczenia dziedziczenia lub europejskiego poświadczenia spadkowego.

Skutki odrzucenia spadku

Odrzucenie spadku może mieć znaczenie dla wierzycieli spadkobiercy. W szczególności zadłużony spadkobierca może spadek odrzucić, by doprowadzić do odpowiedniej alokacji spadku. W efekcie wierzyciele spadkobiercy nie mogliby się zaspokoić z majątku spadkowego. Oznacza to, że odrzucenie spadku można by ocenić jako dokonane „z pokrzywdzeniem wierzycieli”.

Zgodnie z art. 1024 § 1 k.c. jeżeli spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem wierzycieli, każdy z wierzycieli, którego wierzytelność istniała w chwili odrzucenia spadku, może żądać, ażeby odrzucenie spadku zostało uznane za bezskuteczne w stosunku do niego według przepisów o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika.

Skutkiem uwzględnienia roszczenia wynikającego z art. 1024 § 1 k.c. jest tzw. bezskuteczność względna. Oznacza ona, że aktywa spadku są traktowane tak, jakby zostały odziedziczone przez spadkobiercę-dłużnika. Wierzyciel, który dochodził ochrony, może dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych należących do spadku, tak jak gdyby te przedmioty wchodziły w skład majątku spadkobiercy tymczasowego, który spadek odrzucił i to z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby, która spadek nabyła, względnie osoby, która następnie nabyła spadek, udział w spadku lub przedmiot należący do spadku.

Można zauważyć, że nie tylko odrzucenie spadku, w okolicznościach, o których traktuje komentowany przepis, ale niekiedy także przyjęcie spadku może pogarszać sytuację wierzycieli spadkobiercy. Dotyczy to zwłaszcza przyjęcia, a zwłaszcza prostego przyjęcia (bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe – por. art. 1012 k.c.) spadku przeciążonego długami. Póki co polskie prawo nie przewiduje jednak żadnej ochrony wierzycieli przed podobnymi działaniami spadkobiercy.

Uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne można żądać w ciągu sześciu miesięcy od chwili powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadku. Nie może mieć to jednak miejsca później niż przed upływem trzech lat od odrzucenia spadku (art. 1024 § 2 k.c.).

Wpływ odrzucenia spadku na porządek dziedziczenia

W przypadku odrzucenia spadku przypadającego spadkobiercy z tytułu testamentu w grę wchodzą potencjalnie trzy możliwości. To, która z nich znajdzie jednak zastosowanie, zależy od spadkodawcy (testatora).

  1. Po pierwsze, powołaniu do spadku w testamencie może towarzyszyć podstawienie. Spadkodawca może bowiem powołać spadkobiercę testamentowego (spadkobierca podstawiony) na wypadek, gdyby inna osoba powołana jako spadkobierca ustawowy lub testamentowy nie chciała lub nie mogła być spadkobiercą. W takim przypadku odrzucony spadek nabędzie spadkobierca podstawiony.
  2. Po drugie, w przypadku większej liczby spadkobierców, co do zasady znajdzie zastosowanie tzw. przyrost. W jego wyniku udział przeznaczony dla tego spadkobiercy, który spadek odrzucił, przypadnie pozostałym spadkobiercom testamentowym w stosunku do przypadających im udziałów.
  3. Po trzecie wreszcie, odrzucony spadek może podlegać dziedziczeniu ustawowemu. Taki los będzie dotyczył całego spadku w przypadku odrzucenia spadku przez jedynego lub wszystkich spadkobierców testamentowych w braku posłużenia się przez spadkodawcę (testatora) podstawieniem. Możliwa jest także sytuacja, gdy spadek będzie podlegał częściowo dziedziczeniu testamentowemu, a częściowo ustawowemu. Stanie się tak w przypadku odrzucenia spadku przez jednego z kilku spadkobierców testamentowych, gdy spadkodawca nie posłużył się podstawieniem, a zarazem „wyłączył” przyrost.
chevron-down
Copy link