Przewóz towarów - umowa spedycji

W dzisiejszym świecie, w którym przewóz rzeczy, zarówno na terenie kraju, jak i na trasach międzynarodowych, występuje na porządku dziennym, trudno byłoby funkcjonować bez nałożenia na niego ram w postaci regulacji prawnych. Przepisy dotyczące umowy spedycji bez wątpienia stanowią część tych regulacji. Z pewnością warto przyjrzeć się im bliżej...

Nie sposób nie zgodzić się ze stwierdzeniem, że spedycja, czyli, jak podaje internetowy słownik PWN - przewóz i dostawa towarów wykonywane przez przedsiębiorstwo przewozowe - odgrywa znaczącą rolę w wielu branżach.

Istota umowy spedycji 

Zapisy dotyczące umowy spedycji zostały zamieszczone w tytule XXVI poświęconej zobowiązaniom Księgi trzeciej Kodeksu Cywilnego (art. 794-804). Należy jednak podkreślić, że regulacje te mają jedynie charakter pomocniczy. Z treści art. 795 wynika bowiem, że znajdują one zastosowanie tylko o tyle, o ile omawiana umowa nie została ujęta w regulujących inną materię niż Kodeks cywilny przepisach odrębnych. Przepisami takimi mogą być na przykład zapisy opracowanych przez Polską Izbę Spedycji i Logistyki Ogólnych Polskich Warunków Spedycyjnych lub rozporządzeń ministrów dotyczących postępowania ze szczególnymi rodzajami ładunków.

Definiujący umowę spedycji paragraf 1 art. 794 stanowi, że: przez umowę spedycji spedytor zobowiązuje się w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa do wysyłania lub odbioru przesyłki albo do dokonania innych usług związanych z jej przewozem. Warto zwrócić uwagę na fakt, że z treści przytoczonego paragrafu jasno wynika, iż spedytor, a więc jedna ze stron omawianej umowy, musi być przedsiębiorcą.

Drugą stroną umowy spedycji jest, jak wynika z paragrafu 2 art. 794, dający zlecenie. W myśl tego paragrafu spedytor może występować zarówno w imieniu zleceniodawcy, jak i swoim własnym.

Warto zwrócic uwagę na fakt, że umowa spedycji jest konstrukcją zbliżoną do, szerzej od niej znanej,  umowy zlecenia. Wskazuje na to nie tylko fakt, że jedną z jej stron jest dający zlecenie, ale także treść art. 796, z którego wynika, że o ile przepisy Tytułu XXVI lub przepisy szczególne nie stanowią inaczej, do umowy spedycji stosuje się właśnie przepisy dotyczące zlecenia.

Obowiązki spedytora

Spora część przepisów Tytułu XXVI została przez ustawodawcę poświęcona obowiązkom spedytora. Dotyczące ich zapisy zawarto w artykułach 797-800.

Zadaniem artykułów 797 i 798 jest zabezpieczenie interesów zleceniodawcy. Pierwszy z nich dotyczy nienależnie pobranych sum z tytułu cła, przewoźnego oraz innych należności związanych z przewozem przesyłki. Zgodnie z jego treścią spedytor ma obowiązek podejmować czynności niezbędne do uzyskania ich zwrotu. W myśl drugiego przepisu, art. 798, spedytor winien także prowadzić działania potrzebne do zabezpieczenia praw zleceniodawcy albo wskazanej przez niego osoby względem przewoźnika lub innego spedytora.

Pozostałe dwa przepisy dotyczą odpowiedzialności spedytora. Art. 799 stanowi, że odpowiada on za dalszych spedytorów oraz przewoźników, którymi posłużył się przy wykonaniu zlecenia. Wyjątkiem jest sytuacja, w której spedytor nie ponosi winy w wyborze. Art. 800 odnosi się natomiast do sytuacji, w której spedytor sam dokonuje przewozu przesyłki. Zgodnie z treścią tego przepisu, w takim wypadku, ma on jednocześnie obowiązki i prawa przewoźnika.

 Odpowiedzialność odszkodowawcza spedytora 

Art. 801 reguluje zakres odpowiedzialności odszkodowawczej spedytora. Zgodnie z treścią paragrafu pierwszego: odszkodowanie za utratę, ubytek lub uszkodzenie przesyłki w czasie od jej przyjęcia aż do wydania przewoźnikowi, dalszemu spedytorowi, dającemu zlecenie lub osobie przez niego wskazanej, nie może przewyższać zwykłej wartości przesyłki, chyba że szkoda wynikła z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa spedytora.

Zgodnie z paragrafem drugim przytoczonego artykułu wyłączona jest odpowiedzialność spedytora za ubytki, które nie przekraczają granic ustalonych w przepisach lub przyjętych zwyczajowo.

Paragraf trzeci stanowi natomiast, że odpowiedzialność spedytora za - utratę, ubytek lub uszkodzenie pieniędzy, kosztowności, papierów wartościowych albo rzeczy szczególnie cennych występuje jedynie w sytuacji, gdy właściwości przesyłki zostały określone przy zawieraniu umowy.

W pełnym zakresie odpowiada on jedynie, jeżeli szkoda wynikła z jego winy umyślnej lub doprowadziło do niej jego niedbalstwo.

Zabezpieczenie roszczeń spedytora

Artykuł 802 służy zabezpieczeniu interesów spedytora. Przepis ten dotyczy roszczeń o przewoźne, prowizję i zwrot wydatków oraz innych należności będących wynikiem zleceń spedycyjnych i stanowi, że w celu zabezpieczenia tych roszczeń spedytorowi przysługuje ustawowe prawo zastawu na przesyłce dopóki przesyłka znajduje się u niego lub u osoby, która ją dzierży w jego imieniu, albo dopóki może nią rozporządzać za pomocą dokumentów. Z prawa tego może on skorzystać także w celu zabezpieczenia wymienionych roszczeń jeśli przysługują one poprzednim spedytorom i przewoźnikom.

Przedawnienie roszczeń

Przedawnienie roszczeń zostało przez ustawodawcę uregulowane w dwóch osobnych przepisach - art. 803 i 804. Przepisy te regulują dwie różne kwestie. Pierwszy z nich stosuje się do roszczeń zleceniodawcy wobec spedytora, drugi natomiast do stosunków między spedytorem a przewoźnikami lub dalszymi spedytorami, którymi posługiwał się on przy dostarczaniu przesyłki.

Paragraf 1. dotyczy roszczeń zleceniodawcy przeciwko spedytorowi, art. 803 stanowi, że roszczenia te przedawniają się z upływem roku. Paragraf 2, tego samego przepisu, odnosi się do początku biegu terminu przedawnienia. Zgodnie z jego treścią, termin ten zaczyna biec - w wypadku roszczeń z tytułu uszkodzenia lub ubytku przesyłki – od dnia dostarczenia przesyłki; w wypadku całkowitej utraty przesyłki lub jej dostarczenia z opóźnieniem- od dnia, w którym przesyłka miała być dostarczona; we wszystkich innych wypadkach- od dnia wykonania zlecenia.

Termin przedawnienia roszczeń spedytora wobec przewoźników i dalszych spedytorów jest krótszy. Jak wynika z art. 804, wynosi on sześć miesięcy i biegnie od dnia, w którym spedytor naprawił szkodę albo od dnia, w którym zostało przeciwko niemu wytoczone powództwo. Przepis ten stosuje się odpowiednio do wymienionych roszczeń między osobami, którymi spedytor posługiwał się podczas transportu przesyłki.