Środki karne – kiedy mają zastosowanie?

3 czerwca 2020
hello world!

Środek karny stanowi dodatkową dolegliwość wymierzaną sprawcy przestępstwa lub wykroczenia obok (lub niekiedy zamiast) kary. Jakie środki karne przewiduje Kodeks karny? Kiedy są one stosowane i na jak długo?

Katalog środków karnych

Zgodnie z art. 39 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”) środkami karnymi są:

1) pozbawienie praw publicznych;

2) zakaz zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej;

2a) zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub z opieką nad nimi;

2b) zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu;

2c) zakaz wstępu na imprezę masową;

2d) zakaz wstępu do ośrodków gier i uczestnictwa w grach hazardowych;

2e) nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym;

3) zakaz prowadzenia pojazdów;

4) (uchylony);

5) (uchylony);

6) (uchylony);

7) świadczenie pieniężne;

8) podanie wyroku do publicznej wiadomości.

Środki karne mogą mieć charakter terminowy, a więc wymierny w czasie (np. zakazy, pozbawienie praw) lub też jednorazowy (świadczenie pieniężne, podanie wyroku do publicznej wiadomości). W odniesieniu do środków karnych terminowych zasadniczo istnieje możliwość uznania ich za wykonane po upływie połowy okresu, na który je orzeczono, nie wcześniej jednak niż po roku.

Środki karne – obligatoryjne lub fakultatywne

W niektórych przypadkach orzeczenie środka karnego jest obligatoryjne. Niekiedy natomiast jest pozostawione do uznania sądu. Na gruncie Kodeksu karnego zawsze fakultatywne jest orzeczenie: pozbawienia praw publicznych, zakazu zajmowania stanowiska, wykonywania zawodu (niezwiązanych z wychowaniem, edukacją, leczeniem małoletnich lub z opieką nad nimi), prowadzenia działalności gospodarczej, zakazu wstępu do ośrodków gier i uczestnictwa w grach hazardowych i podania wyroku do publicznej wiadomości.

Inne środki karne są orzekane bądź fakultatywnie (np. zakaz zajmowania stanowisk związanych z wychowaniem, edukacją, leczeniem małoletnich lub z opieką nad nimi w razie skazania na karę pozbawienia wolności za umyślne przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu na szkodę małoletniego – art. 41 § 1a kk) bądź obligatoryjnie (np. zakaz zajmowania wyżej wspomnianych stanowisk w razie ponownego skazania sprawcy – art. 41 § 1b kk).

Odstępując od wymierzenia kary, sąd może również odstąpić od wymierzenia środka karnego, chociażby jego orzeczenie było obowiązkowe. Stanowi o tym art. 61 § 2 kk. Środki karne mogą być orzekane obok kary, jednak poza sytuacjami, w których przepisy prawa pozwalają na orzeczenie środka karnego samoistnie. Ponadto niektóre środki mogą być orzekane nie tylko w wyroku skazującym. Mogą być bowiem orzekane również przy stosowaniu warunkowego umorzenia postępowania, a także w sytuacji umorzenia postępowania ze względu na niepoczytalność sprawcy – wówczas w funkcji środka zabezpieczającego. 

Co do zasady nie ma przeszkód do jednoczesnego orzekania więcej niż jednego środka karnego, jeśli zachodzi spełnienie przesłanek do zastosowania tych środków.

Jeżeli ustawa tak stanowi, nakaz i zakazy, o których mowa w art. 39 pkt 2-3 kk, można orzec tytułem środka zabezpieczającego (art. 93a § 2 kk).

Przeczytaj również:
Środki zabezpieczające w kodeksie karnym

Okres obowiązywania środków karnych

Artykuł  43 § 1 kk stanowi, że jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pozbawienie praw publicznych oraz zakaz i nakaz wymienione w art. 39 pkt 2d i 2e (czyli zakaz wstępu do ośrodków gier i uczestnictwa w grach hazardowych oraz nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym) orzeka się w latach, od roku do lat 10.

Zakazy wymienione w art. 39 pkt 2-2b i 3 kk orzeka się w latach, od roku do lat 15. Natomiast zakaz wymieniony w art. 39 pkt 2c kk (zakaz wstępu na imprezę masową) orzeka się w latach, od lat 2 do 6.

W razie orzeczenia zakazu przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu lub nakazu okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, możliwe jest ich połączenie z obowiązkiem zgłaszania się do policji lub innego wyznaczonego organu w określonych odstępach czasu. W przypadku natomiast zakazu zbliżania się do określonych osób – również z kontrolowaniem w systemie dozoru elektronicznego. Obowiązek ten orzeka się w miesiącach, najkrócej na 3 miesiące, najdłużej na 12 miesięcy. Może być on zatem znacząco krótszy od środka karnego, któremu towarzyszy.

Od kiedy liczy się czas obowiązywania środków karnych?

Pozbawienie praw publicznych, zakazy i nakaz obowiązują od uprawomocnienia się wyroku skazującego (art. 43 § 2 kk). Okres, na który zostają orzeczone zakazy lub nakazy, biegnie od dnia uprawomocnienia się wyroku skazującego. Okres obowiązywania zakazu lub nakazu nie biegnie w czasie odbywania kary pozbawienia wolności, choćby orzeczonej za inne przestępstwo. Odbywaniem kary jest pobyt w zakładzie karnym. W wypadku kiedy skazany korzysta z przerwy w odbywaniu kary albo kiedy uciekł z zakładu, nie odbywa kary.

Jednak w orzecznictwie przyjmuje się, że terminy wykonania środków karnych wówczas nie biegną. Oznacza to, że skazany może korzystać z praw, których pozbawienie orzeczono (postanowienie Sądu Najwyższego z 17 maja 1990 r., sygn. V KZP 5/90). Wyjątek stanowi okres, na który orzeczono pozbawienie praw publicznych. Okres, na który je orzeczono, nie biegnie w czasie odbywania kary pozbawienia wolności za to przestępstwo. Biegnie jednak w czasie odbywania kary pozbawienia wolności za inne przestępstwo.

Co istotne, zdaniem Sądu Najwyższego, niewskazanie okresu obowiązywania orzeczonego zakazu rażąco narusza przepis art. 43 § 1 kk (wyrok z 10 lutego 2017 r., sygn. IV KK 5/17).

Skrócenie czasu trwania środków karnych

Kodeks dopuszcza skrócenie okresu wykonywania orzeczonych środków karnych wymienionych w art. 39 pkt 1-3 kk po upływie połowy okresu, na który je orzeczono. Sąd możne uznać je za wykonane, jeżeli skazany przestrzegał porządku prawnego, a środek karny był w stosunku do niego wykonywany przynajmniej przez rok (art. 84 § 1 kk).

Okres wykonywania wymienionych środków karnych nie może zostać jednak skrócony w odniesieniu do zakazu zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej, zakazu prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub opieką nad nimi i zakazu prowadzenia pojazdów, jeżeli jeden z dwóch pierwszych wymienionych wyżej został orzeczony w razie skazania na karę pozbawienia wolności za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności na szkodę małoletniego oraz w razie skazania na karę pozbawienia wolności za umyślne przestępstwo przeciwko życiu i zdrowiu na szkodę małoletniego, a zakaz prowadzenia pojazdów nie może być skrócony, jeżeli sprawca popełnił przestępstwo przeciwko komunikacji w stanie nietrzeźwości lub odurzenia albo zbiegł z miejsca przestępstwa.

Jeżeli środek karny orzeczono dożywotnio, sąd może uznać go za wykonany, jeżeli skazany przestrzegał porządku prawnego i nie zachodzi obawa ponownego popełnienia przestępstwa podobnego do tego, za które orzeczono środek karny, a środek karny był w stosunku do skazanego wykonywany przynajmniej przez 15 lat (art. 84 § 2a kk).

Zatarcie skazania co do środków karnych

Zgodnie z art. 107 § 6 kk, jeżeli orzeczono środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, zatarcie skazania nie może nastąpić przed jego wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem jego wykonania. Zatarcie skazania nie może nastąpić również przed wykonaniem środka zabezpieczającego. Natomiast jeżeli wobec skazanego orzeczono grzywnę, środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, zatarcie skazania nie może nastąpić przed ich wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem ich wykonania. Zatarcie skazania nie może nastąpić również przed wykonaniem środka zabezpieczającego (art. 76 § 2 kk).

chevron-down
Copy link