Stalking – co należy o tym wiedzieć?

9 sierpnia 2019
/

Przepis art. 190a ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”) został dodany wraz z nowelizacją kodeksu z 2011 roku. Było to niezbędne, ponieważ z uwagi na dynamiczny rozwój techniki i możliwości, jakie daje nam stały dostęp do internetu, coraz więcej osób stawało się ofiarami tzw. stalkingu. Stalking może przybierać dwie postaci – uporczywego nękania danej osoby (art. 190a § 1 kk) lub podszywania się pod nią (art. 190a § 2 kk). Jak można bronić się przed stalkerem?

Stalking - istota czynu

Stalking należy do przestępstw przeciwko wolności człowieka. Zgodnie art. 190a § 1 kk każdy, kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia lub istotnie narusza jej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Tej samej karze podlega ten, kto podszywając się pod inną osobę, wykorzystuje jej wizerunek lub inne dane osobowe w celu wyrządzenia tej osobie szkody majątkowej lub osobistej (art. 190a § 2 kk).

Uporczywe nękanie

Poprzez nękanie rozumie się dręczenie drugiego człowieka, niedawanie mu spokoju, gnębienie i prześladowanie. Uporczywość natomiast wymaga, by zachowanie to trwało przez określony czas. Co więcej, musi być intensywne i natarczywe. Odbywa się to wbrew woli pokrzywdzonego. O uporczywości nie świadczy wyłącznie częstotliwość oraz czas nękania (powinien być to dłuższy okres), lecz także fakt ignorowania przez sprawcę próśb osoby pokrzywdzonej o zaprzestanie zachowań, które wzbudzają w niej poczucie zagrożenia lub naruszają jej prywatność. O uporczywości można zatem mówić dopiero od momentu, gdy pokrzywdzony zażąda zaprzestania zachowań mających cechy nękania.

Wysłanie kilku wiadomości tekstowych czy kilka prób nawiązania połączenia telefonicznego nie wyczerpuje jeszcze znamion uporczywego nękania. Stalking, czyli przestępstwo z art. 190a § 1 kk, ma charakter umyślny. Wskazuje na to uporczywość zachowania sprawcy. Nie ma znaczenia to, czy było ono wywołane uczuciem miłości, nienawiści, złośliwością czy chęcią zemsty na poszkodowanym (postanowienie Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2013 r., sygn. III KK 417/13). Motywacja ta brana jest jednak pod uwagę przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu (art. 115 § 2 kk), a co za tym idzie – przy ustalaniu wymiaru kary.

Zachowanie sprawcy

Samo nękanie osoby pokrzywdzonej nie jest wystarczające do przypisania sprawcy odpowiedzialności karnej za stalking. Konieczne jest, aby jego działania wywoływały u ofiary poczucie zagrożenia, że mogą ją spotkać jakieś ujemne konsekwencje. Poczucie to musi być uzasadnione okolicznościami. Konieczne jest zatem uznanie, że inna osoba, mająca cechy pokrzywdzonego, w takiej sytuacji również poczułaby się zagrożona.

Natomiast naruszeniem prywatności będzie zachowanie polegające np. na podglądaniu lub śledzeniu. W tym przypadku pojęcie prywatności należy rozumieć szeroko. Nie chodzi wyłącznie o centrum życiowe pokrzywdzonego, lecz także o wszelkie aspekty jego życia, które z obiektywnego punktu widzenia wymagają pewnej dyskrecji.

Sposoby zachowania się sprawcy mogą być różne. Przykładowo, mogą one przybierać postać natarczywego wysyłania wiadomości tekstowych lub nawiązywania połączeń głosowych, a także publikowania rozmaitych treści na temat osoby pokrzywdzonego. Nękaniem może być także śledzenie, hałasowanie, zakłócanie spokoju czy uniemożliwianie odpoczynku. Sąd Najwyższy stoi jednak na stanowisku, że sama obserwacja, filmowanie lub fotografowanie pokrzywdzonych spoza ich posesji zasadniczo nie wypełnia znamion czynu stalkingu (wyrok Sądu Najwyższego z 29 marca 2017 r., sygn. IV KK 413/16).

Przeczytaj również:
Czy można podsłuchiwać i nagrywać inną osobę? Kiedy jest to legalne?

Kradzież tożsamości

Przepis art. 190a § 2 kk, który penalizuje tzw. kradzież tożsamości, przewiduje jej dwie postaci. Pierwszą z nich jest podszywanie się pod inną osobę i wprowadzanie w błąd otoczenia co do swojej tożsamości. Druga postać kradzieży tożsamości polega natomiast na wykorzystywaniu czyjegoś wizerunku lub innych danych osobowych i robieniu z nich użytku. Co istotne, w przypadku tym pozostaje bez znaczenia fakt, czy wykorzystanie takich informacji ma miejsce w obrocie prawnym, czy też w życiu prywatnym. 

Przestępstwo z art. 190a § 2 kk wymaga zamiaru bezpośredniego sprawcy o szczególnym zabarwieniu. Celem bowiem jest wyrządzenie szkody majątkowej lub osobistej osobie, której wizerunek lub inne dane zostały wykorzystane, lub pod którą sprawca się podszywał. Szkoda majątkowa obejmuje zarówno realne straty, jak i utracone korzyści. Natomiast szkodą osobistą jest krzywda (a więc uszczerbek w dobrach niemajątkowych), którą może być np. poczucie poniżenia lub cierpienie psychiczne.

Typ kwalifikowany stalkingu – targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie

Artykuł 190a § 3 przewiduje kwalifikowaną postać stalkingu. Przepis ten stanowi, że jeżeli następstwem uporczywego nękania (art. 190a § 1 kk) lub kradzieży tożsamości (art. 190a § 2 kk) jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, wówczas sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Co istotne, zamach pokrzywdzonego na własne życie nie musi być skuteczny. Śmierć człowieka nie należy bowiem do znamion wspomnianego typu kwalifikowanego. Kluczowe jest natomiast istnienie związku między zachowaniami sprawcy wobec poszkodowanego a jego targnięciem się na własne życie.

Niepokojenie też karalne

Jeśli zachowanie sprawcy nie wyczerpuje znamion uporczywego nękania z uwagi na małą intensywność i krótki okres działania, wówczas czyn taki stanowi niepokojenie pokrzywdzonego. Jest ono regulowane w art. 107 ustawy Kodeks wykroczeń (dalej jako „kw”). Przepis ten stanowi, iż każdy, kto w celu dokuczenia innej osobie złośliwie wprowadza ją w błąd lub w inny sposób złośliwie niepokoi, podlega karze ograniczenia wolności, grzywny do 1500 złotych albo karze nagany. Różnica między uporczywym nękaniem a niepokojeniem polega przede wszystkim na różnicy w intensywności zachowań sprawcy. Inne jest również znaczenie czasownika „niepokoić”, który należy rozumieć jako denerwowanie, dokuczanie, drażnienie czy irytowanie. Przepis art. 107 kw ujęty jest więc węziej. Wymaga bowiem wyłącznie szczególnego nastawienia w postaci złośliwości, a więc chęci uprzykrzenia życia czy dokuczenia pokrzywdzonemu.

Stalking - karalność i ściganie sprawców

Ściganie przestępstw uporczywego nękania i kradzieży tożsamości uzależnione jest od wniesienia wniosku przez pokrzywdzonego. Oba te czyny zagrożone są karą do 3 lat pozbawienia wolności. 

Na podstawie art. 37a kk sąd może jednak (zamiast kary pozbawienia wolności) orzec karę grzywny albo ograniczenia wolności. W myśl art. 37b kk sąd, skazując za przestępstwo z art. 190a § 1 lub 2 kk, może też wymierzyć jednocześnie karę pozbawienia wolności do 3 miesięcy oraz karę ograniczenia wolności. Wobec orzeczonej na tej podstawie kary pozbawienia wolności nie ma możliwości zastosowania warunkowego zawieszenia jej wykonania.

Natomiast jeśli społeczna szkodliwość czynu nie jest znaczna, sąd może zastosować art. 59 kk. Wówczas następuje odstąpienie od wymiaru kary. Sąd orzeka przy tym środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, jeśli cele kary zostaną w ten sposób spełnione.

Możliwe jest także warunkowe umorzenie postępowania karnego wobec sprawcy przestępstwa określonego w art. 190a § 1 albo 2, przy spełnieniu przesłanek z art. 66 § 1 kk. Przepis ten umożliwia umorzenie postępowania w sytuacji, gdy wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne. Okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości. Postawa niekaranego wcześniej sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają natomiast przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa.

Z kolei przestępstwo z art. 190a § 3 kk ścigane jest z urzędu. Grozi za nie kara pozbawienia wolności do lat 10. Zróżnicowanie to wynika z faktu, że dobro zagrożone typem kwalifikowanym ma zdecydowanie większą wartość niż w przypadku dóbr chronionych przepisami § 1 i 2. Zgodnie z art. 46 § 1 kk sąd w razie skazania może orzec, a na wniosek pokrzywdzonego lub osoby uprawnionej orzeka, obowiązek naprawienia szkody w całości albo w części lub zadośćuczynienie za krzywdę.