Typy czynu zabronionego

11 grudnia 2020
hello world!

W prawie karnym materialnym typ czynu zabronionego oznacza pewien uogólniony schemat grupy zachowań karanych karami kryminalnymi (zwanych czynami zabronionymi), określający ich wspólne cechy charakterystyczne (zwane znamionami).

Zasada nullum crimen sine lege wymaga, by czynem zabronionym było jedynie zachowanie zakazane w akcie normatywnym o randze ustawowej. Dzięki temu konkretne zachowanie, którego znamiona nie pokrywają się ze znamionami ustawowymi, nie stanowi podstawy odpowiedzialności karnej. Typy czynów zabronionych, odpowiednio sklasyfikowane w ustawie (tzw. typizacja czynów zabronionych), znajdują się w częściach szczególnych kodeksów karnych.

Typizacja przestępstw

Typizacja przestępstw to sposób ustawowego opisu zachowań ludzkich, które ustawodawca uznaje za przestępstwa. Typ czynu zabronionego to konkretne zachowanie, którego opis zawiera treść przepisu karnego, a konkretnie część szczegółowa kodeksu karnego i ustawy szczególne. Najmniejsze elementy ustawowego opisu czynu zabronionego – w ramach powyższych kategorii – to znamiona. W praktyce opis czynu to zdanie oznajmujące. Poszczególne znamiona to z kolei poszczególne gramatyczne części składowe zdania. Na opis czynu zabronionego składają się cztery kategorie znamion:

  1. podmiot,
  2. strona podmiotowa,
  3. przedmiot ochrony,
  4. strona przedmiotowa.

Istotne cechy przestępstwa

Typizacja czynu następuje poprzez „wydobycie w ustawowym opisie czynu jego cech istotnych”. Powinna ona wskazywać wszystkie cechy czynu decydujące o zawartości jego bezprawia i uzasadniające jego karalność. Jej celem jest także możliwość wyodrębnienia jednej kategorii zachowań od innych. Znamiona określające typ czynu zabronionego mają w zasadzie charakter ustawowy w tym znaczeniu, iż wymagają wyraźnego opisania w ustawie karnej (funkcja gwarancyjna). Nie wszystkie jednak znamiona wyrażono wprost w tekście ustawy karnej. Znamiona takie jak dobro –będące przedmiotem zamachu – czy naruszenie reguł postępowania z dobrem prawnym bardzo często nie są wymienione w przepisie. W doktrynie przyjmuje się jednak, że stanowią one niewysłowiony wprost, lecz konieczny element opisu typu.

Typy czynu zabronionego – typ podstawowy, kwalifikowany i uprzywilejowany

Niektóre typy przestępstw, po dodaniu do nich pewnych dodatkowych znamion, tworzą nowy typ przestępstwa. Z reguły zawarty w oddzielnym paragrafie artykułu Kodeksu karnego, zagrożony surowszą lub łagodniejszą karą. W takiej sytuacji typ przestępstwa będący punktem wyjścia nazywamy typem podstawowym, a typ nowo utworzony – typem kwalifikowanym, gdy jego zagrożenie karą jest surowsze, albo typem uprzywilejowanym, gdy jest on zagrożony karą łagodniejszą. 

Okoliczności modalne

Okoliczności modalne to okoliczności, które ubogacają opis zachowania sprawcy oraz zawartość jego bezprawia. Najczęściej dotyczą one czasu, miejsca, sposobu popełnienia czynu, lub jeszcze innych parametrów zachowania sprawcy. Co istotne, okoliczności te nie występują we wszystkich typach czynów zabronionych. Zwykle składają się na zmodyfikowane typy przestępstw.

Na przykład: przestępstwo zwykłego umyślnego zabójstwa (art. 148 § 1 k.k.), którego znamiona („Kto zabija człowieka…” – typ podstawowy) uzupełni się o znamiona dodatkowe („…pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami”), tworzy typ uprzywilejowany, zwany w skrócie zabójstwem w afekcie (art. 148 § 4 k.k.) i zagrożony karą łagodniejszą niż czyn z art. 148 § 1 k.k., który jest czynem podstawowym.

Z kolei przykład na typ kwalifikowany znajdujemy w art. 189 § 3 k.k. („pozbawienie wolności związane ze szczególnym udręczeniem”), lub – w przypadku przestępstwa zabójstwa – art. 148 § 2 k.k., czyli zabicie człowieka ze szczególnym okrucieństwem.

Przeczytaj również: Zbieg przepisów. Jeden czyn stanowi kilka przestępstw

Typy czynu zabronionego –orzecznictwo

Podstawowe i zmodyfikowane typy przestępstw stanowiły wiele razy przedmiot analizy składów orzekających.

I tak, przykładowo, w wyroku z 25 sierpnia 1980 r. (sygn. I KR 192/80) Sąd Najwyższy stwierdził, że: na podstawie art. 148 § 2 k.k. [obecnie 148 § 4 k.k.] odpowiada wyłącznie ta osoba, która zabija człowieka nie tylko pod wpływem silnego wzburzenia, ale również pod warunkiem, że wzburzenie to jest usprawiedliwione okolicznościami mającymi wpływ na powstanie w świadomości przestępnego zamiaru. Okoliczności te nie mogą być rozważane w abstrakcji, muszą one wynikać z konkretnych ustaleń w danej sprawie.

Natomiast kryteria oceny, czy silne wzburzenie jest usprawiedliwione konkretnymi okolicznościami danej sprawy, wywodzą się z przesłanek psychologicznych i moralnych oraz zasad współżycia społecznego, które sąd powinien każdorazowo ustalić jako podstawę do przypisania oskarżonemu zabójstwa w postaci uprzywilejowanej. Nie można uznać za usprawiedliwione silnego wzburzenia, gdy brak jest współmierności między nim a doznaną krzywdą, gdy zachodzi kłócąca się z zasadami współżycia społecznego dysproporcja między reakcją sprawcy a przyczyną, która reakcję tę wywołała.

Przepis art. 148 § 2 ma zastosowanie jedynie wówczas, gdy istnieje związek pomiędzy zachowaniem się pokrzywdzonego i stanem silnego wzburzenia oskarżonego, gdy stan silnego wzburzenia jest wynikiem krzywdy doznanej przez oskarżonego ze strony pokrzywdzonego. Ponieważ oskarżony skierował swoje działanie przestępne nie przeciwko synom, lecz przeciwko pokrzywdzonej, nie może on korzystać z uprzywilejowanej kwalifikacji prawnej swego czynu.

chevron-down
Copy link