Uchylanie się od służby wojskowej – jakie konsekwencje za to grożą?

Powołanie do czynnej służby wojskowej następuje ze względu na potrzeby Sił Zbrojnych RP, w ramach powszechnego obowiązku obrony. Jakie konsekwencje grożą jednak za uchylanie się od służby wojskowej?

Obowiązek stawienia się do służby

Zgodnie z art. 61 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej powołani do czynnej służby wojskowej są obowiązani stawić się do tej służby w określonym terminie i miejscu. Stają się oni żołnierzami w czynnej służbie wojskowej z chwilą stawienia się do tej służby w określonym miejscu. W razie niestawienia się powołanego do czynnej służby wojskowej bez uzasadnionej przyczyny, z wyjątkiem ćwiczeń wojskowych rotacyjnych, starosta (prezydent miasta na prawach powiatu) właściwy ze względu na miejsce pobytu stałego lub pobytu czasowego trwającego ponad trzy miesiące, na wniosek wojskowego komendanta uzupełnień, zarządza przymusowe doprowadzenie powołanego przez Policję do wskazanej jednostki wojskowej. Dzieje się to w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Natomiast w art. 20 ustawy o służbie zastępczej, który reguluje termin i miejsce stawiennictwo, przewidziano także, że w razie niestawienia się osoby podlegającej kwalifikacji wojskowej do odbycia służby zastępczej i niezawiadomienia o przyczynie tego niestawienia się, podmiot zawiadamia niezwłocznie marszałka województwa, prokuratora rejonowego i wojskowego komendanta uzupełnień.

Zagrożenie sankcją karną na gruncie Kodeksu karnego zachowania polegającego na niestawieniu się do odbycia służby spowodowało więc, że karę za to przestępstwo skorelowano z  przepisami ustaw szczegółowych.

Niezgłaszanie się do odbywania czynnej służby wojskowej

Zgodnie z art. 144 § 1 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”) kto, będąc powołanym do pełnienia czynnej służby wojskowej, nie zgłasza się do odbywania tej służby w określonym terminie i miejscu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega natomiast grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (art. 144 § 2 kk). Przepis ten chroni obronność państwa. Obowiązek obrony kraju uwarunkowany jest konstytucyjnie (art. 85 Konstytucji RP). Jego zakres skonkretyzowano zaś w ustawie o powszechnym obowiązku obrony. Indywidualnym przedmiotem chronionym na gruncie komentowanej regulacji jest obowiązek służby wojskowej (bliższy przedmiot) oraz obowiązek służby zastępczej. Tę ostatnią traktuje się natomiast jako surogat służby wojskowej.

Przestępstwo z art. 144 kk należy zaliczyć do grupy przestępstw formalnych o trwałym charakterze (tak: uchwała Sądu Najwyższego z 30 września 1985 r., sygn. U 1/85). Oznacza to, że jego bytu nie uzależnia się od wystąpienia jakiegokolwiek skutku. Wystarczy zatem sam fakt niezgłoszenia się do odbycia służby wojskowej lub służby zastępującej służbę wojskową. Stan bezprawny z nim związany trwa tak długo, jak długo istnieje obowiązek zgłoszenia się do służby wojskowej. Mówi o tym wyrok Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 1974 r., sygn. Rw 412/74.

Uchylanie się od służby wojskowej – skutki niestawiennictwa

Czym zatem skutkuje nieusprawiedliwione ważną przyczyną niestawiennictwo (z wyjątkiem odbywania ćwiczeń wojskowych rotacyjnych) do odbycia czynnej służby wojskowej? W takiej sytuacji nastąpi przymusowe doprowadzenie powołanego przez Policję do wskazanej jednostki wojskowej. Doprowadzenie to – zgodnie z przepisami o postępowaniu egzekucyjnym w administracji – na wniosek wojskowego komendanta uzupełnień zarządza starosta właściwy ze względu albo na miejsce stałego pobytu poborowego albo też na miejsce pobytu czasowego trwającego ponad 3 miesiące.

Służba zastępcza

Zgodnie z art. 18 ustawy o służbie zastępczej osobie podlegającej kwalifikacji wojskowej kartę skierowania do odbycia służby zastępczej wydaje marszałek województwa. Zawiadamia on również pisemnie o tym fakcie komendanta uzupełnień i podmiot, w którym ma być pełniona służba. Podmiot ten jest zobowiązany przyjąć osobę skierowaną do odbycia służby zastępczej. Musi jej również zapewnić warunki wykonywania pracy określonej w umowie. Dniem rozpoczęcia odbywania służby zastępczej jest dzień, w którym osoba podlegająca kwalifikacji wojskowej stawiła się do odbycia tej służby (art. 23 ust. 1 i 2 tejże ustawy).

Podobnie jak przy czynnej służbie wojskowej, niestawiennictwo do odbywania służby zastępczej powinno być usprawiedliwione (np. zaświadczeniem lekarskim). Musi to nastąpić w terminie 3 dni liczonych od dnia wskazanego w karcie skierowania. Po ustaniu przyczyny niestawiennictwa osoba podlegająca kwalifikacji wojskowej musi niezwłocznie zgłosić się do podmiotu. Tam należy przedstawić dokument usprawiedliwiający niezgłoszenie się do odbycia służby. W sytuacji niezgłoszenia się do odbycia służby zastępczej oraz niepoinformowania o przyczynie takiego stanu podmiot jest zobowiązany niezwłocznie zawiadomić: marszałka województwa, prokuratora rejonowego oraz wojskowego komendanta uzupełnień (art. 20 ustawy).

Uchylanie się od służby wojskowej – wyłączenie karalności

Mimo sukcesywnego rozbudowywania katalogu przepisów penalizujących niestawiennictwo do odbycia służby wojskowej czy też zastępczej aktualność nadal zachowuje uchwała Izby Wojskowej Sądu Najwyższego. Zgodnie z nią poborowy, który wbrew prawomocnej decyzji wojskowego komendanta uzupełnień o powołaniu do zasadniczej służby wojskowej nie zgłosił się do niej pełnienia w określonym terminie i miejscu, nie ponosi odpowiedzialności karnej za przestępstwo, jeżeli decyzja jest niezgodna z treścią przepisu ustawy, przewidującego, jakie osoby podlegają obowiązkowi służby wojskowej, lub nie uwzględnia innych, przewidzianych prawem okoliczności, wyłączających powołanie go do tej służby (uchwała Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z 15 marca 1993 r., sygn. WZP 1/90). Kontrola natomiast nad zgodnością z prawem decyzji dotyczącej powołania określonej osoby do zasadniczej służby wojskowej, którą wydaje wojskowy komendant uzupełnień, należy do kompetencji sądownictwa administracyjnego.

Wypadek mniejszej wagi

Dotyczy on niestawiennictwa do pełnienia czynnej służby wojskowej z art. 144 § 2 kk. Jest jedyną tego typu instytucją zastosowaną w przepisach Kodeksu karnego penalizujących czyny godzące w obronność. Zasadniczym wyznacznikiem „wypadku mniejszej wagi” jest niższy stopień społecznej szkodliwości czynu, na który mogą mieć wpływ różne czynniki. Przykładowo: okres, przez jaki sprawca ma odbywać służbę wojskową (wyrok Sądu Najwyższego z 13 sierpnia 1979 r., sygn. Rw 267/79). Oprócz tego wpływ mogą mieć także niespodziewana przeszkoda dotycząca osób najbliższych, warunki rodzinne czy krótkotrwałe spóźnienie do miejsca odbywania służby.

Niezależnie od zaistniałej przyczyny niestawiennictwa tworzącej wypadek mniejszej wagi stan przestępny z tym związany ustaje wraz z chwilą dobrowolnego zgłoszenia się chociażby do WKU (wyrok Sądu Najwyższego z 5 lipca 1985 r., sygn. Rw 592/85). Z kolei Okoliczność, że sprawca przestępstwa dobrowolnie stawił się, po jego popełnieniu, w jednostce wojskowej i zaczął pełnić zasadniczą służbę wojskową, powinna z reguły przemawiać za niestosowaniem wobec niego takich środków karnych, które uniemożliwiają odbycie przezeń tej służby w sposób nieprzerwany (wyrok Sądu Najwyższego z 16 marca 1978 r., sygn. Rw 92/78).