Uznanie za zmarłego

23 grudnia 2019
hello world!

Śmierć człowieka wywołuje szereg istotnych skutków cywilnoprawnych. Poza utratą zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych, śmierć wywołuje np. bezpośrednie skutki w zakresie dziedziczenia oraz w zakresie możliwości zawarcia przez pozostałego przy życiu małżonka nowego małżeństwa. Jak kodeks cywilny reguluje kwestie uznania za zmarłego?

Stwierdzenie śmierci

Stwierdzenia śmierci człowieka dokonuje lekarz. Po zbadaniu ciała wystawia on kartę zgonu. Karta ta stanowi z kolei podstawę do sporządzenia aktu zgonu i wpisania tej okoliczności do księgi stanu cywilnego (art. 92 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego). Mimo to regulacji spraw związanych z rejestracją zgonów nie powierza się sądom powszechnym. Należy bowiem (co wynika z przepisów Prawa o aktach stanu cywilnego) do urzędów stanu cywilnego. Urząd ten sporządza akt zgonu na podstawie karty zgonu i protokołu zgłoszenia zgonu. Co istotne, urząd stanu cywilnego nie jest przy tym pozbawiony możliwości przeprowadzenia postępowania dowodowego.

Przesłanki uznania za zmarłego

Zgodnie z art. 29 § 1 ustawy Kodeks cywilny (dalej jako „kc”), zaginiony może być uznany za zmarłego, jeżeli upłynęło lat dziesięć od końca roku kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości jeszcze żył. Jednakże gdyby w chwili uznania za zmarłego zaginiony ukończył lat siedemdziesiąt, wystarcza upływ lat pięciu. Uznanie za zmarłego nie może jednak nastąpić przed końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończyłby lat dwadzieścia trzy (art. 29 § 2 kc).

Niewątpliwości śmierci nie muszą potwierdzać zeznania naocznych świadków. Wystarczy, że – z uwzględnieniem reguł doświadczenia życiowego – wynika ona z ogółu okoliczności konkretnego przypadku (postanowienie Sądu Najwyższego z 30 listopada 1973 r., sygn. III CRN 277/73).

Uznanie za zmarłego w następstwie szczególnych wypadków

Artykuł 30 kc reguluje przesłanki uznania za zmarłą osoby zaginionej w tzw. kwalifikowanych okolicznościach. Będzie to przykładowo katastrofa lub inne szczególne zdarzenie. Fakt śmierci nie jest niewątpliwy. Poza upływem terminu zaginięcia występuje jednak dodatkowa okoliczność uzasadniająca z najwyższym prawdopodobieństwem, że śmierć nastąpiła właśnie w wyniku tej okoliczności.

Zaginięcie w związku z katastrofą reguluje art. 30 § 1 kc. Przepis ten stanowi, iż kto zaginął w czasie podróży powietrznej lub morskiej w związku z katastrofą statku lub okrętu albo w związku z innym szczególnym zdarzeniem, ten może być uznany za zmarłego po upływie sześciu miesięcy od dnia, w którym nastąpiła katastrofa albo inne szczególne zdarzenie. Fakt katastrofy musi być pewny. Musi być zatem potwierdzony przez świadków, wiarygodne nagranie dźwięku lub obrazu, a także znalezione i zidentyfikowane szczątki statku. Pewny musi być także fakt podróży tym statkiem w chwili katastrofy.

Artykuł 30 § 1 i 2 kc pozwala na skrócenie dziesięcioletniego terminu, po upływie którego zaginionego uznaje się za zmarłego przy spełnieniu następujących przesłanek:

  1. zaginięcie nastąpiło w czasie podróży powietrznej lub morskiej,
  2. w związku z katastrofą statku lub okrętu albo innym szczególnym zdarzeniem mającym miejsce w czasie takiej podróży.

Zgodnie z art. 30 § 2 kc, jeżeli nie można stwierdzić katastrofy statku lub okrętu, bieg terminu sześciomiesięcznego rozpoczyna się z upływem roku od dnia, w którym statek lub okręt miał przybyć do portu przeznaczenia. Jeżeli z kolei nie miał on portu przeznaczenia – z upływem lat dwóch od dnia, w którym była ostatnia o nim wiadomość. Natomiast osobę, która zaginęła w związku z bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia, którego nie przewidziano w paragrafach poprzedzających, uznaje się za zmarłego po upływie roku od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało albo według okoliczności powinno było ustać (art. 30 § 3 kc).

Domniemanie prawne chwili śmierci

Zgodnie z art. 31 § 1 kc, domniemywa się, że zaginiony zmarł w chwili oznaczonej w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego. Podstawa tego domniemania oparta jest na orzeczeniu sądowym, bez którego nie można powołać się na domniemanie śmierci zaginionego.

Natomiast art. 31 § 2 kc stanowi, że jako chwilę domniemanej śmierci zaginionego oznacza się chwilę, która według okoliczności jest najbardziej prawdopodobna. W braku wszelkich danych natomiast – pierwszy dzień terminu, z którego upływem uznanie za zmarłego stało się możliwe. To domniemanie stanowi natomiast domniemanie co do stanu faktycznego.

Oznaczenie chwili śmierci (zgodnie z regułą art. 31 § 3 kc - jeżeli w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego czas śmierci został oznaczony tylko datą dnia, za chwilę domniemanej śmierci zaginionego uważa się koniec tego dnia) polega na ustaleniu chwili domniemanej śmierci zaginionego na koniec dnia. Przepis ten dotyczy sytuacji wyjątkowej. Będzie tak gdy sąd – mimo ciążącego na nim obowiązku – nie określi w postanowieniu o uznaniu za zmarłego godziny domniemanej śmierci. W takim wypadku nie musi wchodzić w grę uzupełnienie orzeczenia. Za chwilę śmierci uważa się koniec dnia. Urząd stanu cywilnego może w takim wypadku wpisać w rubryce „godzina śmierci” godzinę 24.00 określonego przez sąd roku, miesiąca i dnia.

Domniemanie prawne równoczesności śmierci

Zgodnie z art. 32 kc, jeżeli kilka osób utraciło życie podczas grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa, domniemywa się, że zmarły jednocześnie. Przepis ten wyraża zatem konstrukcję domniemania jednoczesnej śmierci kilku osób (kommorientów), które zginęły podczas grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa (katastrofa, klęska żywiołowa itp.). W takim przypadku obowiązek przeprowadzenia dowodu przeciwnego obciąża osoby zainteresowane w ustaleniu innej chwili śmierci kommorientów.

Jeżeli czas śmierci ustalono datą dnia, wówczas koniec tego dnia uważa się za chwilę śmierci. Jeśli sąd oznaczył jedynie datę, a nie ustalił godziny domniemanej śmierci dwóch osób, które zaginęły podczas grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa, domniemanie z art. 32 kc przemawia za śmiercią tych osób o tej samej godzinie. Wyłącza także możliwość wzajemnego dziedziczenia tych osób po sobie.

chevron-down
Copy link