Czy możliwe jest uczestnictwo kilku osób w jednym sporze cywilnym?

3 marca 2020
hello world!

Przepisy kodeksu cywilnego regulują instytucję współuczestnictwa procesowego w sporze. Nie musi bowiem być tak, że wyłącznie jeden podmiot występuje z pozwem przeciwko innemu podmiotowi. Często zdarzają się przypadki, w których po stronie powodowej lub po stronie pozwanej występuje więcej niż jedna osoba. Kiedy sytuacje takie są dozwolone?

Współuczestnictwo procesowe - istota

Zgodnie z definicją zawartą w Słowniku języka polskiego PWN, współuczestnictwo oznacza «uczestniczyć w czymś razem z innymi». Współuczestnictwo procesowe ma miejsce najczęściej w takich sytuacjach jak sprawy dotyczące zapłaty zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej, kiedy kilka osób dochodzi roszczeń od ubezpieczyciela sprawcy zdarzenia. Pojawia się ono również w sprawach o eksmisję. Niektóre ze spraw mogą, ale nie muszą, być prowadzone przy jednoczesnym udziale kilku osób. W przepisach przewidziano jednak również takie instytucje prawne, które dopuszczają skuteczność danej strony, pod warunkiem że w procesie biorą udział wszystkie podmioty. Ich udział ma zatem charakter konieczny. 

Co istotne, omawiane regulacje znajdują zastosowanie wyłącznie w postępowaniu procesowym. W postępowaniu nieprocesowym występują bowiem wnioskodawcy lub uczestnicy jako osoby zainteresowane. Nie są oni jednak stronami sporu w klasycznym ujęciu, jak ma to miejsce w trybie procesowym. Z tej przyczyny w postępowaniu nieprocesowym nie ma zastosowania instytucja współuczestników sporu. 

Współuczestnictwo procesowe - rodzaje

Zgodnie z art. 72 § 1 ustawy Kodeks postępowania cywilnego (dalej jako „kpc”), kilka osób może w jednej sprawie występować w roli powodów lub pozwanych, jeżeli przedmiot sporu stanowią:

  1. prawa lub obowiązki im wspólne lub oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej (współuczestnictwo materialne);
  2. roszczenia lub zobowiązania jednego rodzaju, oparte na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej, jeżeli ponadto właściwość sądu jest uzasadniona dla każdego z roszczeń lub zobowiązań z osobna, jako też dla wszystkich wspólnie (współuczestnictwo formalne).

Jeżeli przeciwko kilku osobom sprawa może toczyć się tylko łącznie (współuczestnictwo konieczne), przepis § 1 stosuje się także do osób, których udział w sprawie uzasadniałby jej rozpoznanie w postępowaniu odrębnym (art. 72 § 2 kpc). Przepis ten stosuje się odpowiednio także w wypadku współuczestnictwa materialnego, innego niż współuczestnictwo konieczne.

Artykuł 72 § 1 kpc definiuje pojęcia współuczestnictwa materialnego i formalnego. I tak, gdy współuczestnikami są powodowie, to mowa o współuczestnictwie czynnym. Gdy zaś jest przynajmniej dwoje pozwanych, taką relację określa się jako współuczestnictwo bierne. Należyte rozróżnianie tych kategorii ma istotne znaczenie z praktycznego punktu widzenia. Przykładowo, od rodzaju współuczestnictwa procesowego zależeć będą w szczególności zasady, na jakich oblicza się wartość przedmiotu sporu oraz koszty procesu. Rodzaj współuczestnictwa wpływa również na sposób obliczania wartości przedmiotu zaskarżenia, a co za tym idzie – na dopuszczalność skargi kasacyjnej w sprawach majątkowych. Ma on również znaczenie z punktu widzenia możliwości zaskarżania orzeczeń na rzecz innych osób, które określonych środków odwoławczych nie wniosły.

Współuczestnictwo materialne i formalne

Współuczestnictwo materialne (art. 72 § 1 pkt 1 kpc) zachodzi, jeśli kilka osób w jednej sprawie występuje w roli powodów lub pozwanych, jeżeli przedmiot sporu stanowią prawa lub obowiązki im wspólne (np. zobowiązania solidarne). Współuczestnictwo materialne zachodzi również wtedy, gdy roszczenia oparte są na tej samej podstawie faktycznej i prawnej (np. dochodzenie świadczeń podzielnych). Współuczestnictwo to niekiedy może przybrać formę współuczestnictwa koniecznego, a także jednolitego (art. 72 § 2 kpc).

Z kolei współuczestnictwo formalne (art. 72 § 1 pkt 2 kpc) ma miejsce, jeśli kilka osób może w jednej sprawie występować w roli powodów lub pozwanych, gdy przedmiot sporu stanowią roszczenia lub zobowiązania jednego rodzaju, oparte na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej, jeżeli ponadto właściwość sądu jest uzasadniona dla każdego z roszczeń lub zobowiązań z osobna, jak też dla wszystkich wspólnie. Oznacza to, że w przypadku współuczestnictwa formalnego dochodzi w istocie do rozpoznania w jednym postępowaniu kilku de facto odrębnych procesów.

Wbrew pozorom, oba rodzaje współuczestnictwa dotyczą zupełnie odmiennych przypadków. Jak wyjaśnia się w orzecznictwie, podobieństwo podstaw prawnej i faktycznej, determinujące współuczestnictwo formalne, określa się często skrótowo jako podstawę taką samą, w odróżnieniu od współuczestnictwa materialnego. Tutaj wymagana jest podstawa ta sama (postanowienie Sądu Najwyższego z 19 lutego 2014 r., sygn. V CZ 10/14).

Rodzaj roszczenia a forma współuczestnictwa

Współuczestnictwo materialne zachodzi wówczas, gdy prawa lub obowiązki stron są im wspólne lub oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej. Instytucja ta odnosi się więc do przypadku, gdy co najmniej dwie osoby mają wspólne prawa (wspólne obowiązki). Może ona mieć miejsce także wówczas, gdy co najmniej dwie osoby opierają swoje prawa (zobowiązania) na tej samej podstawie faktycznej i prawnej. Tymczasem w przypadku współuczestnictwa formalnego mowa o jednakowej podstawie faktycznej i prawnej lub o roszczeniach bądź zobowiązaniach jednego rodzaju. Sformułowanie „roszczenia jednego rodzaju” nie jest tożsame ze zwrotem „wspólne roszczenia”. Tak samo nie można utożsamiać zobowiązań opartych na jednakowej (tzn. identycznej) podstawie faktycznej i prawnej z zobowiązaniami, które są oparte na takiej samej (tzn. podobnej) podstawie faktycznej i prawnej.

W orzecznictwie wskazuje się, że współuczestnictwo materialne charakteryzuje się istnieniem materialnoprawnej więzi między współuczestnikami, która występuje zawsze (ale nie tylko), gdy stanowią oni wielopodmiotową stronę stosunku prawnomaterialnego, pozostającego w związku z przedmiotem sporu (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 2 września 2013 r., sygn. I ACa 340/13).

Współuczestnictwo procesowe - konieczne lub dobrowolne

Współuczestnictwo materialne może przybrać formę współuczestnictwa koniecznego lub dowolnego. Kiedy mówimy o współuczestnictwie koniecznym? Istnieje ono, jeśli przeciwko kilku osobom sprawa może toczyć się tylko łącznie (art. 72 § 2 kpc). To kwalifikowana postać współuczestnictwa materialnego. Wynika ona z istoty stosunku prawnego lub przepisu ustawy. Po stronie procesowej występuje kilka podmiotów razem. Tylko łącznie przysługuje im bowiem legitymacja procesowa (wyrok Sądu Najwyższego z 18 września 2014 r., sygn. V CSK 563/13).

Taka sytuacja może wynikać albo z istoty stosunku cywilnego, albo z mocy ustawy. Przykładowo, w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym pozwanymi są wszystkie osoby ujawnione w księdze wieczystej oraz te, których prawa nie zostały tam ujawnione. Podobnie gdy dochodzone jest roszczenie o świadczenie niepodzielne, to zachodzi współuczestnictwo konieczne. Natomiast dowolne współuczestnictwo materialne występuje wówczas, gdy proces może się toczyć także przeciwko tylko jednej z osób powiązanych z innymi współuczestnikami.

W orzecznictwie podkreśla się, że z natury współuczestnictwa formalnego wynika, iż z zasady nie ma ono charakteru koniecznego. Charakter taki może mieć jedynie współuczestnictwo materialne (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 4 kwietniu 2013 r., sygn. I ACa 49/13).

Zasada samodzielności działania; współuczestnictwo jednolite

Art. 73 § 1 kpc stanowi, że każdy współuczestnik działa w imieniu własnym. Działanie we własnym imieniu skutkuje tym, że współuczestnicy nie ponoszą negatywnych konsekwencji czynności dyspozytywnych podejmowanych przez innych współuczestników. Przykładowo zatem jeśli jeden z powodów (niebędących współuczestnikami jednolitymi) cofa skutecznie powództwo, to jego czynność będzie skuteczna tylko wobec niego. Nie odnosi się to wobec tego do pozostałych powodów. Po umorzeniu postępowania wobec tego powoda inni współuczestnicy czynni sporu dalej biorą udział w postępowaniu (wyrok Sądu Okręgowego w Gliwicach z 5 czerwca 2018 r., sygn. III Ca 181//18).

Zasada samodzielności działania każdego ze współuczestników przewidziana w art. 73 § 1 kpc doznaje jednak wyjątku. Został on ujęty w art. 73 § 2 kpc. Zgodnie z tym przepisem w wypadku, gdy z istoty spornego stosunku prawnego lub z przepisu ustawy wynika, że wyrok dotyczyć ma niepodzielnie wszystkich współuczestników (współuczestnictwo jednolite), czynności procesowe współuczestników działających są skuteczne wobec niedziałających. Do zawarcia ugody, zrzeczenia się roszczenia albo uznania powództwa potrzeba zgody wszystkich współuczestników.

Samodzielne popieranie sprawy przez współuczestników

Zgodnie z art. 74 kpc, każdy ze współuczestników sporu ma prawo samodzielnie popierać sprawę. Samodzielne popieranie sprawy przez współuczestnika oznacza, że nie musi on uzyskać zgody pozostałych współuczestników sporu na podejmowanie czynności procesowych, które zmierzać będą do zakończenia postępowania (o ile nie zachodzi tu współuczestnictwo jednolite). Obowiązkiem sądu jest przy tym wzywać na posiedzenia sądowe wszystkich współuczestników, co do których sprawy nie zakończono. Oczywiście, gdy w sprawie zachodzi współuczestnictwo jednolite, sprawa może zakończyć się tylko co do wszystkich uczestników jednocześnie. Powyższe nie ma w tym przypadku zatem zastosowania. Chyba że w toku sprawy uległby zmianie charakter współuczestnictwa.

 

chevron-down
Copy link