Wybudowanie urządzeń przesyłowych na gruncie osoby trzeciej

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne urządzenia podobne nie należą do części składowych nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa.

Osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń, o których mowa powyżej, dodatkowo jest ich właścicielem, może żądać, aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej. Z żądaniem przeniesienia własności tych urządzeń może wystąpić także przedsiębiorca.

W ramach sieci eksploatowanej przez jedno przedsiębiorstwo mogą funkcjonować instalacje należące do różnych właścicieli. Przez fizyczne połączenie z siecią przedsiębiorstwa, opisane w art. 49 § 1, urządzenia przestają być częścią składową nieruchomości i stają się samoistnymi rzeczami ruchomymi, które mogą być odrębnym przedmiotem własności i obrotu (wyrok SN z 22.01.2010 r., V CSK 195/09). Fizyczne połączenie w tym wypadku należy rozumieć w kategoriach technicznych. Przed włączeniem urządzeń określonych w art. 49 § 1 do przedsiębiorstwa, rozumianym w znaczeniu przedmiotowo-funkcjonalnym (art. 551), urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne podobne urządzenia stanowią część składową nieruchomości w rozumieniu Kodeksu cywilnego.

Urządzenia przesyłowe - zmiana kwalifikacji prawnej

Do zmiany kwalifikacji prawnej urządzeń dochodzi na skutek faktycznego przyłączenia ich do przedsiębiorstwa (G. Bieniek, Jeszcze w sprawie statusu prawnego urządzeń przesyłowych, MoP 2008/20, s. 1071; J. Pokrzywniak, Artykuł 49 k.c. po nowelizacji – głos w dyskusji, Rej. 2009/12, s. 62). Forma prawna prowadzenia tego rodzaju przedsiębiorstwa nie ma znaczenia. Do prawnego wyodrębnienia w przedmiot własności dochodzi bez względu na tytuł prawny, na podstawie którego nastąpiło wejście w skład przedsiębiorstwa. Samo włączenie urządzenia w skład przedsiębiorstwa jest konieczne i zarazem wystarczające do zmiany statusu prawnego urządzeń służących do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz innych podobnych urządzeń.

Nie zmienia to jednak faktu, że samo włączenie tych urządzeń w skład przedsiębiorstwa rodzi skutek prawny w postaci wyłączenia tego rodzaju urządzeń spod działania zasady wyrażonej w art. 47 § 1 i 2 i stają się one częścią składową sieci jako rzeczy albo tworzącej wraz z innymi rzeczami zespół zwany siecią (postanowienie SN z 3.06.2009 r., IV CSK 511/08). Utrata przez przedmiotowe urządzenie charakteru części składowej nieruchomości powoduje wygaśnięcie obciążeń rzeczowych, które ciążą na nieruchomości.

Urządzenia przesyłowe - tytuł prawny do urządzeń

Innym natomiast zagadnieniem prawnym jest sprawa tytułu prawnego przedsiębiorstwa do tych urządzeń. Kwestie te nie mogą być utożsamiane. Prawo energetyczne ani prawo telekomunikacyjne nie zawierają przepisów regulujących własność sieci przesyłowych.

Zasadniczo urządzenia przesyłowe są zbiorem rzeczy ruchomych, a nie jedną rzeczą złożoną (charakter tej ostatniej może mieć np. stacja transformatorowa). Natomiast finansowanie kosztów budowy urządzeń, które po połączeniu z siecią przestają być częścią składową nieruchomości i są samoistnymi rzeczami ruchomymi, przesądza o tym, kto jest ich właścicielem. O zakwalifikowaniu określonych urządzeń i przewodów jako sieci nie decyduje prawo własności, ale konkretne okoliczności faktyczne. Właściciele nieruchomości nie odpowiadają za awarie przebiegających przez nią wodociągów,.jeżeli zostały one przejęte przez zakład wodno-kanalizacyjny (wyrok SN z 4.03.2015 r., IV CSK 387/14).

W art. 49 § 1 ustawodawca określił bliżej charakter wymienionych tam urządzeń, przez wskazanie ich funkcji. W niektórych przypadkach ustalenie, czy określona rzecz stanowi urządzenie, o którym mowa w tym przepisie, może budzić wątpliwości.

Służebność przesyłu

Nieruchomość można obciążyć na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza wybudować lub którego własność stanowią urządzenia,.o których mowa powyżej, prawem polegającym na tym, że przedsiębiorca może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej.

Jeżeli właściciel nieruchomości odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu,.a jest ona konieczna dla właściwego korzystania z urządzeń, o których mowa powyżej,.przedsiębiorca może żądać jej ustanowienia za odpowiednim wynagrodzeniem.

Natomiast jeżeli przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu,.a jest ona konieczna do korzystania z urządzeń, właściciel nieruchomości może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności przesyłu.

Służebność przesyłu przechodzi na nabywcę przedsiębiorstwa lub nabywcę urządzeń.

Służebność przesyłu wygasa najpóźniej wraz z zakończeniem likwidacji przedsiębiorstwa.

Po wygaśnięciu służebności przesyłu na przedsiębiorcy ciąży obowiązek usunięcia urządzeń, utrudniających korzystanie z nieruchomości. Jeżeli powodowałoby to nadmierne trudności lub koszty, przedsiębiorca jest obowiązany do naprawienia wynikłej stąd szkody.

Wobec powyższego, w dniu 16 maja 2019 roku, Sąd Najwyższy wydał uchwałę. Wskazał w niej odpowiedź na zagadnienie, czy można uznać, że przedsiębiorstwo przesyłowe, które posadowiło urządzenia przesyłowe na gruncie osoby trzeciej za jej wyraźną zgodą wyrażoną tylko w formie pisemnej w trakcie procesu budowlanego, mogło nabyć służebność przesyłu w dobrej wierze?​

Wybudowanie urządzeń przesyłowych na gruncie osoby trzeciej za jej zgodą wyrażoną bez zachowania formy aktu notarialnego świadczy o złej wierze posiadacza służebności.

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2019 r., sygnatura III CZP 110/18