Wyrok w sprawie karnej – co stanowi jego podstawę?

27 października 2020
hello world!

Zgodnie z art. 410 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 30 z późn. zm., dalej również jako „k.p.k.”) podstawę wyroku może stanowić tylko całokształt okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej. Co to oznacza?

Podstawa faktyczna wyrokowania

Przytoczony powyżej art. 410 k.p.k. odnosi się do podstawy dowodowej wyroku w dwóch aspektach. Pierwszy określa sposób budowania tej podstawy. Drugi wskazuje na jej przedmiot. W pierwszym aspekcie przepis ten wymaga „ujawnienia" okoliczności w toku rozprawy głównej. W drugim aspekcie wskazuje, że przedmiotem ujawnienia są „okoliczności". Ponadto określa ich zakres liczbowy, używając zwrotu „wszystkie”. Wymóg „ujawnienia" odnosi się do okoliczności, a nie do dowodów. Jest to celowe rozróżnienie.

Podstawą wydania wyroku mogą być bowiem również okoliczności niewymagające przeprowadzenia dowodu, np. fakty notoryjne/znane urzędowo (art. 168 k.p.k. – Fakty powszechnie znane nie wymagają dowodu. To samo dotyczy faktów znanych z urzędu, należy jednak zwrócić na nie uwagę stron. Nie wyłącza to dowodu przeciwnego), a także okoliczności wynikające z oświadczeń procesowych niestanowiących dowodu, np. wypowiedź oskarżonego w głosach stron co do jego krytycznego stosunku do popełnionego czynu jako okoliczność łagodząca, a więc także w toku postępowania karnego. Należy zauważyć, że art. 410 k.p.k. stanowi o ujawnieniu okoliczności „w toku rozprawy", a nie tylko na przewodzie sądowym.

Okoliczności wynikające z dowodu

Jeżeli dana okoliczność wynika z dowodu, to ujawnieniu podlega dowód. Dana okoliczność (fakt) może natomiast dopiero stanowić podstawę ustaleń faktycznych. W odniesieniu do dowodów zwrot „ujawnić" oznacza konieczność ich przeprowadzenia na rozprawie, po ich uprzednim dopuszczeniu.

W tym aspekcie art. 410 k.p.k. wymaga, aby sąd wydał wyrok w oparciu o dowody ujawnione na rozprawie, które po ich dopuszczeniu przeprowadził na przewodzie sądowym. Jeżeli sąd nie przeprowadził na rozprawie określonego dowodu, to tym samym nie ujawnił okoliczności (faktów) z niego wynikających. Natomiast sposób przeprowadzenia (ujawnienia) dowodów zależy od ich rodzaju.

Nowelizacja Kodeksu postępowania karnego z 2019 r. odformalizowała w znacznym stopniu procedurę związaną z ujawnianiem dowodów zgromadzonych przez sąd w trakcie przewodu sądowego. Wprowadzono regułę, iż z chwilą zamknięcia przez przewodniczącego składu orzekającego przewodu sądowego ujawnione zostają bez odczytywania wszelkie protokoły i dokumenty podlegające odczytaniu na rozprawie, które nie zostały odczytane (art. 405 § 2 k.p.k.)

W trybie, o którym jest mowa powyżej, mogą być ujawnione protokoły i dokumenty:

  • wskazane przez oskarżyciela w akcie oskarżenia jako dowody, których przeprowadzenia na rozprawie głównej się on domaga, z wyjątkiem tych, co do których sąd oddalił wniosek dowodowy;
  • wskazane we wniosku dowodowym strony, który został uwzględniony;
  • dopuszczone przez sąd z urzędu (art. 405 § 3 k.p.k.).

„Całokształt” jako podstawa wyroku

Artykuł 410 k.p.k. wymaga, aby podstawą wyroku był „całokształt", czyli wszystkie okoliczności (dowody) ujawnione w toku rozprawy głównej. Przepis ten odczytany dosłownie nakładałby na sąd obowiązek wzięcia pod uwagę każdego ujawnionego na rozprawie dowodu i wynikających z niego okoliczności. Jednak okoliczności nieistotnych nie ma potrzeby ujawniać. Skoro nie przeprowadza się dowodu na okoliczność niemającą znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Jeżeli nawet takie okoliczności zostały ujawnione, to dowody, z których one wynikają, nie powinny być przedmiotem oceny. 

Naruszenie art. 410 k.p.k.

Naruszenie art. 410 k.p.k. stanowi zarówno brak ujawnienia określonego dowodu, a w konsekwencji jego pominięcie, jak i oparcie się przez sąd na dowodach formalnie nieujawnionych i niezaliczonych w poczet materiału dowodowego (podobnie wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 17 stycznia 2013 r., sygn. II AKa 256/12). Istotą przepisu art. 410 k.p.k. jest to, że sąd, ferując wyrok, nie może opierać się na tym, co nie zostało ujawnione na rozprawie, jak również i to, że wyroku nie wolno wydawać na podstawie części ujawnionego materiału dowodowego. Musi on być wynikiem analizy całokształtu ujawnionych okoliczności, a więc i tych, które je podważają. Dowiadujemy się tego z wyroku Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2011 r., (sygn. II KK 183/11).

Reguła bezpośredniości

Artykuł 410 k.p.k. stanowi także realizację zasady bezpośredniości. Podstawę wyroku stanowić mogą bowiem tylko materiały ujawnione na rozprawie, i to w zasadzie takie, z którymi sąd, a więc każdy z członków składu orzekającego, zetknął się bezpośrednio (uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 25 lutego 2009 r., sygn. II KK 249/08).

Aby nie doszło do naruszenia art. 410 k.p.k., wszyscy członkowie składu orzekającego obowiązani są zapoznać się z pełnymi protokołami zeznań świadka anonimowego oraz innymi dokumentami złożonymi w kancelarii tajnej sądu (wyrok Sądu Najwyższego z 25 sierpnia 2009 r., sygn. V KK 93/99).

Przepis art. 410 k.p.k., nakazujący uwzględnienie całokształtu okoliczności ujawnionych na rozprawie, nie może być rozumiany w ten sposób, że każdy z przeprowadzonych dowodów ma stanowić podstawę ustaleń sądu. Jest to oczywiście niemożliwe, gdy z różnych dowodów wynikają sprzeczne okoliczności. Co istotne, w orzecznictwie podnosi się, że nieuwzględnienie „w należytym stopniu" okoliczności łagodzących nie może być podstawą zarzutu obrazy art. 410 k.p.k. Byłoby to bowiem możliwe tylko wtedy, gdy okoliczności te zostałyby pominięte przez sąd. Wskazuje na to postanowienie Sądu Najwyższego z 18 października 2007 r. (sygn. III KK 236/07).

chevron-down
Copy link